Yabancı dil olarak Türkçe öğretimi ders kitaplarının metin merkezli ölçütler bağlamında incelenmesi

Değişen yaşam koşulları, gelişen teknoloji, farklılaşan ihtiyaçların varlığı toplumların birbiriyle olan iletişimlerini arttırmış ve bu durum da sağlıklı iletişimde gerekli olan ortak dil kullanma çabasını ortaya çıkarmıştır. Dolayısıyla dil öğrenme ve bunun bir alt bileşeni olan yabancı dil öğrenme ihtiyacı kendini göstermektedir. Yabancılar, çeşitli sebeplerle Türkçe öğrenme ihtiyacı duymaktadır ve bu durum yabancı dil olarak Türkçe öğretimini önemli kılmaktadır. Yabancı dil olarak Türkçe öğretimi ile kişilere okuma, dinleme, konuşma ve yazma becerilerini kazandırmak hedeflenir. Bu dört temel becerinin kazandırılmasında ders kitaplarında yer alan okuma metinleri önemli yer tutar. Metin; cümlelerin yan yana gelmesiyle oluşan, ifadeleri ayrıntılarıyla sunan, iletişimsel yönü güçlü olan genişletilmiş yargı bütünüdür. Yabancı dil olarak Türkçe öğretimi amacıyla hazırlanan ders kitaplarında yer alan metinlerin özenle oluşturulması ve dil becerilerinin kazandırılmasında yardımcı olması beklenir. Oluşturulan metinleri, metinsellik ölçütlerine göre inceleyen ve metinlerin sınıflandırılma kurallarını ortaya koyan dilbilim alanı metindilbilim olarak ifade edilir. Metindilbilim, metinlerde bulunması gereken nitelikleri inceler ve metinsellik ölçütlerine göre değerlendirir. İlk defa Beaugrande ve Dressler (1981: 113) tarafından somut olarak ifade edilen bu ölçütler metin merkezli ve okur merkezli olmak üzere ikiye ayrılır. Metin merkezli metinsellik ölçütleri bağdaşıklık ve tutarlılık oluşturur. Bağdaşıklık; metni oluşturan unsurlar arasındaki anlamsal bağların yanında, cümleler arasında dil bilgisel ilişkilerin bulunması olarak ifade edilebilir. Gönderim, eksilti, değiştirim, bağıntı unsurları, kelime bağdaşıklığı, zaman ve işlevsel cümle yapısı bağdaşıklığı sağlayan araçlardır. Metinde aktarılmak istenen düşüncelerin ve olayların belli bir mantık içinde okura iletilmesi ise tutarlılık olarak açıklanır. Oluşturulan metnin konu bütünlüğünün sağlanması noktasında tutarlılık önem arz eder. Bir metnin, metin olmayan söz yığınlarından farklı olması için bu ölçütleri karşılaması gerekir. Çalışmanın amacı yabancı dil olarak Türkçe öğretimi ders kitaplarında yer alan okuma metinlerini metin merkezli ölçütler olan bağdaşıklık ve tutarlılık yönünden incelemektir. Bu amaç doğrultusunda Yeni Hitit 1-2-3 ders kitaplarında yer alan 127 okuma metni bağdaşıklık ve tutarlılık yönünden incelenmiş ve elde edilen bulgulardan hareketle örnekler sunularak yorumlanmış, yüzde istatistikleriyle karşılaştırmalar yapılmıştır. Çalışma kapsamında ele alınan yabancı dil olarak Türkçe öğretimi için oluşturulan okuma metinlerinin bağdaşıklık ve tutarlılık ölçütleri dikkate alınarak hazırlandığı görülmüştür. Okuma parçalarında başvurulan bağdaşıklık ve tutarlılık araçları ile metni oluşturan kelime, cümle ve paragraflar arasında dil bilgisel ve sözcüksel ilişkilerle anlamsal bağlar kurulmuş, kullanılan dil unsurları ile metinlerdeki ifadelerin uyumu gözetilmiştir. İncelenen metinlerde kullanılan bağdaşıklık ve tutarlılık araçları ile metinlerin etkisinin artmasına, tekdüzelikten sıyrılmasına ve akıcılık kazanmasına katkı sağlanmıştır.