Yakup Bey Devleti'nin yıkılışından günümüze kadar geçen dönemde Arapça edebi eserler veren Doğu Türkistan'lı şairler ve bunlardan Hüseyinhan Tecelli'nin "Sebku'l-Mücelli" adlı eserinin incelenmesi

Bilindiği üzere Müslüman her toplumun Arap edebiyatından, özellikle de Arap şiirinden, az ya da çok bir nasibi olmuştur. Muhakkak ki, bin seneyi aşkın bir süredir islam dinine intisap etmiş olan Uygur toplumunun, hiç kimsenin inkar edemeyeceği gizli kalmış bir Arap edebiyatı zenginliği vardır. Çünkü Müslümanlar, ihtiyaç duydukları İslami bilgileri, çoğunlukla Arap dili aracılığıyla tedarik etmişler ve bu sahada mensur olanlar yanında birçok manzum eser de telif etmişlerdir. Bu manzum eserlerden bazıları "mahza dinî", bazıları da din ile doğrudan alakalı olmayan "mahza edebî" bir mahiyet arz ederken, bazıları ise ikisinin mezcedildiği türden eserlerdir. 1878 yılında Yakup Bey Devleti'nin düşmesinden günümüze kadar geçen süreçte Doğu Türkistan şairleri, yukarıda zikri geçen üç nazım türünün her birine dair örnekler vermişlerdir. Bu çalışmada, unutulmaya yüz tutmuş Uygur toplumunun medeniyet tarihi, ilmî birikimi, çalışma metodları, siyasi şartları ve ilmî muhitlerinden bahsedilmiştir. Bunun yanı sıra Uygur şairlerini ve onların uzun zamandır araştırmacılara kapalı kalmış Arap edebiyatına dair eserlerini gün yüzüne çıkarılmaya çalışılmıştır. Çalışma ayrıca, henüz basılmamış bir vaziyette araştırmacılarını bekleyen ve siyasetin gölgesi altında saklı kalmış olan kitaplara dair yapılacak araştırmalara kapı aralamaya çalışmaktadır. Aynı şekilde araştırma, bu Uygur şairini, şahsiyeti ve ilmi hayatı açısından, öncelikle birinci el kaynakları teşkil eden Uygur diliyle yazılmış kitaplardan istifade etmek suretiyle ele almaktadır. Ardından bu şairin "Sebku'l-mücellî" adlı divanını sıhhat ve objektiflik açısından inceleyecektir. Nitekim Doğu Türkistan şairlerinin önde gelenlerinden birisi olan Hüseyinhan Tecellî; edebî kimliğiyle Arap, Fars ve Uygur şiirinin öncülerinden kabul edilen bir şairdir. Büyük bir şair olan Hüseyinhan Tecellî'nin, edebiyat kültürü ve dil zenginliği bakımından ciddi bir birikimi mevcuttur. Bu birikim kendisine, terkibi ve ibareleri güçlü, vezinleri uyumlu, çokça garip lafız eşliğinde yoğun manalı birbirinden güzel kasideler nazmetme imkanı sağlamıştır. Bunların yanı sıra çalışmanın sonuna "Sebku'l-mücellî" divanından birtakım metinler, garip kelimeleri açıklanarak, aralarında mukayese yapmak isteyenlerin istifade etmesi amacıyla ekler bölümünde verilmiştir. Umut edilen odur ki, bu çalışma Doğu Türkistan'daki Arap edebiyatı eserlerini ve bu sahada eser veren Uygur şairlerini araştırmak isteyenler için ilk Arapça kaynaklardan birisi olur. Bu "Divan"ın diğer Arap edebiyatı eserleri arasında hak ettiği yeri alması yanında, Doğu Türkistan şairlerinin ve kıymetli eserlerinin gün yüzüne çıkması da en önemli beklentilerimiz arasındadır.