Yayılı kirletici kaynakların yönetiminde yapısal en iyi yönetim uygulamalarının giderim verimi-maliyet ilişkisi

Günümüzde, dünyadaki hızlı nüfüs artışı ve artan sanayi faaliyetlerinin bir sonucu olarak su kaynakları başta olmak üzere çevre kirliliğinde önemli ölçüde artış meydana gelmiştir. Bu artışa paralel olarak artmakta olan farklı amaçlar için kullanılan su miktarı ise, temiz suya olan talebi giderek artırmaktadır. Tüm bunlar göz önüne alındığında, su kaynaklarının korunması ve sürdürülebilir biçimde yönetilmesinin önemi daha net bir şekilde ortaya çıkmaktadır. Gelişen arıtma teknolojileri sayesinde, günümüzde evsel ve endüstriyel kaynaklardan gelen noktasal kirlilik oldukça rahat bir şekilde kontrol altına alınabilmektedir. Öte yandan, su kaynaklarını tehdit eden en önemli etkilerden olan yayılı kirliliğin giderilmesi ve su kalitesinin iyileştirilmesi ise, hala çözülmeyi bekleyen konular arasındadır. Son yıllarda, yayılı kirlilik ile mücadele amacıyla geliştirilmiş, düşük maliyetli ve basit teknolojili sistemler olan "En İyi Yönetim Uygulamaları", farklı tip ve karakterizasyonda atıksuyun yanı sıra, yağmur suyu arıtımı için de kullanılan başlıca yöntemler arasında yerini almıştır. Ülkemiz genelinde, özellikle kırsal kesimlerde, yaygın olarak yürütülen tarım ve hayvancılık faaliyetleri göz önüne alındığında, yayılı kirliliğin çözülmesi gereken önemli sorunlardan biri olduğunu söylemek mümkündür. Ülkenin karşı karşıya olduğu bu sorunun çözümü için en efektif yollardan biri olan En İyi Yönetim Uygulamaları'nın gerçek ölçekte kullanımı ise, ne yazık ki, çok yaygın değildir. Bu uygulamaların kullanımının ülke genelinde yaygınlaşabilmesi için, uygulamaya alınma aşamasında kullanıcı için en önemli parametrelerden biri olan maliyet parametresinin bilinmesi oldukça önemlidir. Bu nedenle, çalışma kapsamında, T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı tarafından 11.02.2017 tarih ve 29976 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren "Sularda Tarımsal Faaliyetlerden Kaynaklanan Nitrat Kirliliğinin Önlenmesine Yönelik İyi Tarım Uygulamaları Kodu Tebliği" (Tebliğ No: 2016/46) içerisinde de adına yer verilmiş olan yapay sulak alan, stabilizasyon havuzu, çimlendirilmiş suyolu, filtre şerit sistemi ve hayvan gübre çukuru uygulamaları için örnek tasarımlar yapılmış ve giderim verimi-maliyet eğrileri oluşturulmuştur. Maliyete ilişkin eğriler, uygulamaların işletmeye alınması ve bir yıllık işletme-bakım faaliyetleri olmak üzere iki farklı kaynak için ayrı olarak sunulmuştur. Uygulamaların tasarımında kullanılan parametrelerin, uygulama yapılacak zaman ve bölgenin iklim ve coğrafik koşulları gibi çeşitli faktörler doğrultusunda değişiklik göstereceği göz önüne alınmış ve tüm parametreler değiştirilebilir olarak düzenlenerek tasarım yapılmıştır. Bu sayede, kullanıcıların tüm tasarım parametrelerini mevcut duruma göre uyarlayabilmeleri ve kendilerine özgü tasarım yapabilmeleri sağlanmıştır. Çalışma sonucunda elde edilen giderim verimi-maliyet ilişkisine ait eğrilerin, yapılacak ön fizibilite çalışmalarına yardımcı olması ve kullanıcılar için karar verme safhasında bir destek görevi görmesi amaçlanmıştır. Çalışmanın birinci bölümünde; yapılan çalışmanın anlam ve önemi vurgulanarak, amaç ve kapsamı açıklanmıştır. Çalışmanın ikinci bölümünde; yayılı kirlilik kavramı ele alınarak, yayılı kirlilik kaynakları ve yayılı kirletici parametreler hakkında kısa bir bilgi verilmiş, ve En İyi Yönetim Uygulamaları üzerinde durulmuştur. En İyi Yönetim Uygulamaları'nın tanımı, önemi ve sınıflandırılması ile ilgili açıklamalar yapılmış ve yapısal sınıflandırma kapsamında yer alan sulak alan, stabilizasyon havuzu, filtre şerit, çimlendirilmiş suyolu ve hayvan gübre çukuru detaylı olarak incelenmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünde; yapısal En İyi Yönetim Uygulamaları'ndan Yüzeyaltı Dikey Akışlı (YDA) sulak alan, fakültatif stabilizasyon havuzu, olgunlaştırma havuzu, filtre şerit, çimlendirilmiş suyolu ve hayvan gübre çukuru için, giderimde etkili oldukları farklı parametreler (TN, TP, Biyokimyasal Oksijen İhtiyacı (BOİ), sediment) temelinde verimleri baz alınarak örnek tasarımlar yapılmış ve oluşturacakları maliyet hesaplanmıştır. Çalışmanın dördüncü bölümünde; Yüzeyaltı Dikey Akışlı (YDA) sulak alan, fakültatif stabilizasyon havuzu, olgunlaştırma havuzu, filtre şerit, çimlendirilmiş suyolu ve hayvan gübre çukuru için elde edilen giderim verimi-maliyet ilişkisine ait fonksiyon ve grafikler sunulmuştur. Farklı parametrelere (TN, TP, BOİ, sediment) ait giderim verimleri için sistemlerin maliyetlerinin kıyaslamaları yapılmış ve aradaki farkların sebepleri yorumlanmıştır. Çalışmanın beşinci bölümünde; çalışma genel olarak değerlendirilmiş ve ileride yapılacak olan çalışmalar için önerilerde bulunulmuştur. Çalışma sonucunda, BOİ gideriminde en yüksek maliyetin fakültatif stabilizasyon havuzunda olduğu görülmüştür. TN ve TP gideriminde ise, stabilizasyon havuzlarının evsel atıksu, filtre şerit sisteminin ise yüzey akışı iyileştirme amacıyla kullanılması dolayısıyla, sistemler arası bir maliyet karşılaştırması yapmanın doğru bir yaklaşım olmayacağını söylemek mümkündür. Diğer bir önemli parametre olan sediment gideriminde ise en yüksek maliyet çimlendirilmiş suyolunda oluşurken, en düşük maliyet filtre şerit sisteminde gerçekleşmiştir. Tüm sistemlere bakıldığında, en düşük maliyetin filtre şerit sisteminde oluştuğu görülmüştür. Filtre şerit sisteminin maliyetinin düşük olması, yapı malzemesi içermemesi ve bakımının kolay olması ile açıklanabilir. Elde edilen sonuçlara bakılarak, kullanılacak En İyi Yönetim Uygulaması'nın seçiminde giderilmek istenen kirleticinin önemli bir rolü olduğu söylenebilir. Bunun yanında, kullanılacak En İyi Yönetim Uygulaması'nın seçiminde özellikle uygulama yapılacak alanın coğrafik, jeolojik ve topografik özellikleri ile iklim koşullarının da dikkate alınması oldukça önemlidir. Çalışmada ele alınan sistemlerin, fonksiyonlarını doğal arıtma yolu ile gerçekleştirdikleri göz önüne alındığında, çevresel diğer parametreler (iklim, sıcaklık, topografik yapı vb.) ve farklı tasarım opsiyonlarının de etkisiyle verimlerinin çok hızlı bir şekilde değişebileceği unutulmamalıdır. Çalışmada tasarımı yapılan uygulamalar birer örnek niteliğinde olup, kullanıcı tarafından mevcut duruma uygun olarak düzenlenerek tasarım yapılması, ön fizibilte çalışmasının daha doğru bir şekilde yapılması ve dolayısıyla oluşacak maliyetin daha net olarak öngörülmesine katkıda bulunacaktır.