Yer'in kavranma ve mimari tasarıma katılma biçimleri

'Yer' (ing. place) kavramının, 1960'lı yıllardan itibaren, ölçülebilir olanı esas alan kartezyen düşüncenin, insandan bağımsız, geometrik ve soyut 'mekân' (ing. space) kavrayışına bir eleştiriyle yeni bir düşünce ve ifade aracı olarak sunulduğu görülür. Niteliksel, bütünsel ve çok katmanlı bir olgu olarak kavramsallaştırılan 'yer', mekân-insan ilişkisi odağında, anlama, deneyime, algıya, bedene vurguyla bir varoluş koşulu olarak dünyaya yaklaşımı ifade eder. Bu anlamda mekânın, -modern mimarlıkla unutulan- varoluşla, yaşantıyla ve insan deneyimleriyle olan ilişkisini yeniden sorgulamanın önünü açan bir kırılma yarattığı söylenebilir. Bu kırılmanın tetikleyicisi ise mekânı varoluşsal düzeyde ele alan Heidegger ve Merleau-Ponty'nin fenomenolojik çalışmaları olmuştur. Bu nedenle, 'yer' odaklı mekân teorileri, bilgi ve anlamın kaynağı olarak deneyimi işaret eden fenomenolojiden yola çıkarak, nitelikli ve derinlikli bir yer kavrayışının deneyim yoluyla edinilebileceğine, 'yer-yaratım' faaliyeti olarak mimari tasarımın ise asli kaynak olarak bu deneyimsel kavrayıştan beslenmesi gerektiğine dikkat çekmişlerdir. Ne var ki, ulaşım, iletişim ve bilişim araçlarının yaygınlaşmasıyla uzaktaki yerlerle kurulan etkileşimin arttığı, küresel ağ akışlarına dahil olan kentlerin her an her yerden erişilebilir hale geldiği günümüzde, küresel ekonomiye entegre olan mimarlık da, yerel-ötesi ölçekten yürütülen bir pratiğe dönüşmektedir. Böyle bir ortamda, mimari tasarım sürecine temel teşkil eden ve tasarımsal kararları yönlendiren 'yer'in kavrayışında kaynak gösterilen deneyim ise, - yaygınlaşan ulusal ve uluslararası mimarlık ofislerinden, mimari tasarım yarışmalarından da örneklenebileceği üzere- mimari tasarımda giderek daha az etkin olmakta, bazı durumlarda tamamen süreç dışı kalmaktadır. Bu tez çalışmasıyla, tüm bu gelişmelerle birlikte, bugün yerlerin nasıl kavrandığının ve mimari tasarım sürecine nasıl katıldığının araştırılması amaçlanmaktadır. Giriş bölümünün ardından, çalışmanın, 'yer' üzerine kurgulanan ikinci bölümünde, fenomenoloji, beşeri coğrafya ve mimarlık alanlarında çeşitli kavramsal odaklar etrafında şekillenen 'yer' yaklaşımlarına değinilmekte ve bunların ortak noktası olan yer-insan etkileşimi, bedensel deneyim üzerinden ele alınmaktadır. Bölüm sonunda, tez çalışmasında benimsenen 'yer' anlayışını tariflemek adına bu yer teorilerinin karşıt görüşler ve soyut mekâna karşı alternatif yaklaşımlarla birlikte bir değerlendirmesine de yer verilmektedir. Bunu izleyen üçüncü bölüm, 'yer'in mimari tasarımdaki rolüne ve süreçteki etkinliğine odaklanmaktadır. Buna göre, insan deneyimleriyle, yaşantıyla varlık bulan ve sürekli yeniden üretilen yer, bu yaşarlılıktan bağımsız; tasarlanabilir bir şey olarak düşünülemez hale gelir. Bu nedenle mimarlığa içkin bir takım soyutlamalarla gerçekleştirilen tasarım edimine dahil edilemez; süreçte, ya tasarım öncesi bir kaynak ya da tasarım ve inşa sonrasında gerçeklik bulan bir olanak olarak kendini gösterir. Yerin, tasarıma kaynaklık etme durumuna odaklanarak kavranışını ve tasarım sürecine katılımını araştıran bu çalışmada, mimarların/tasarımcıların yer ile kurduğu ilişki, insan-yer etkileşiminin aracısı olan bedensel deneyim üzerinden incelenmektedir. Zaman-mekan-beden-algı çözümlemeleriyle tariflenmeye çalışılan bedensel deneyim, yer ile kurulan teması ya da tersine ona olan mesafelenmeyi ifade eden bir skala üzerinden ele alınmıştır. Buna göre, metnin başında bahsedilen güncel gelişmelerle giderek yerel-ötesi bir pratik haline gelen mimari tasarım sürecinde yer ile kurulan deneyimsel temas, 'yoğun deneyim' noktasından uzaklaşarak, daha çok 'sınırlı deneyim' aralığında gerçekleşmekte ve giderek 'uzaktan erişim'e yakınlaşmaktadır. Son bölümde ise, bedenin mekânsal etki alanı dışında konumlandığı uzaktan erişim durumunda yerin nasıl kavrandığının/anlamlandırıldığının, eğitim alanından bir incelemeyle izi sürülmeye çalışılmaktadır. Bunun için proje alanı Manhattan/NewYork olarak belirlenen bir mimarlık okulu diploma projesi süreci takip edilmiş ve öğrencilerle proje deneyimleri üzerine kişisel görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Açık uçlu sorularla her bir tasarımcının kişisel deneyimlerinin anlaşılmaya çalışıldığı görüşmeler, 'tematik analiz' yöntemiyle incelenmiş; ortaya çıkan tema ve bileşenlerin süreç içerisindeki konumunu ve birbirleriyle olan ilişkisini tariflemek üzere, uzaktan erişimde yer kavrayışına dair bir model önerisi geliştirilmiştir. Buna göre yerde mevcut bulunulamayan uzaktan erişim durumunda yerin bedensel deneyimiyle inşa edilen bilgisi yerine bir takım araçlar/aracılar vasıtasıyla erişilecek enformasyonlardan yararlanılmaktadır. Farklı duyulara hitap eden ve farklı formatlarda erişilen araç/aracılar dolayımıyla kurulmaya çalışılan yer kavrayışı, bedenin çok duyulu ve eş zamanlı algısıyla inşa edilen bütünsel bilginin aksine, zorunlu olarak 'dışarıdan' alınan kısmi ve parçalı veri ve enformasyonların üst üste bindirilmesinden oluşmaktadır. Bu nedenle, süreçte karşılaşılan bir takım zorlukları da beraberinde getirmektedir. Sürece kaynaklık eden araç/aracıların erişim kanalları, dökümü, kapsam ve kısıtlarıyla birlikte süreçte karşılaşılan zorluklara da bu bölümün alt başlıklarında yer verilmektedir. İnceleme bulguları, tez çalışmasının bütününe dair değerlendirmeler ve mimarlıkta yer kavrayışına ilişkin bir takım önerilerle sonuç bölümünde tartışılmaktadır.