Zaloğlu Rüstem hikâyesi üzerinde karşılaştırmalı bir inceleme

Şehname, Türk edebiyatının beslendiği önemli kaynaklar arasında yer alır. Dünya klasikleri arasında muazzam bir yer edinmiş olan Şehnâme bir kahramanlık destanı olarak anılmaktadır. Eserde, İran krallığının kuruluş döneminden Sasani hanedanlığının sona ermesine kadar olan dönem işlenir. Keyümers'ten başlayıp III. Yezdcird'e kadar olan elli hükümdarın hayatları ve savaşları anlatılır. Epik bir anlatıma sahiptir. Dahhâk, Gâve, Feridun, Efrâsiyâb, Keykâvus, Keyhüsrev, İsfendiyar, Zâloğlu Rüstem gibi isimlere yer verilen eser bir kültür hazinesi niteliğindedir. Zâloğlu Rüstem, İran ve Türk edebiyatı için önemli yere sahip olan Fars millî kahramanlarındandır. Hayatı efsanelere konu olan, kahramanlık anlatılarında yer alan Zâloğlu Rüstem'e ait olan hikâyenin müstakil örneği, Fransa Millî Kütüphanesi, Yazma Eserler bölümünden temin edilmiştir. Bu yazma eser tarafımızca Latin asıllı Türk harflerine aktarılmıştır. Eserin Türkçe varyantları tespit edilip nüsha ile benzer ve farklı motifler ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Bu doğrultuda Stith Thompson'un Halk Edebiyatı Motif İndeksi'nden faydalanılarak karşılaştırmalı yöntem kullanılmıştır. Türk Halk Edebiyatı'nda olağanüstü özelliklere sahip olmasıyla bilinen Zâloğlu Rüstem epizodu ile ilgili herhangi bir müstakil çalışma yapılmaması bizi bu konuda çalışmaya yönlendirmiştir. Çalışma giriş, iki ana bölüm, sözlük, kaynakça ve dizinden oluşmaktadır. Giriş kısmında destan kavramına, Firdevsî'nin hayatına, Şehnâme'nin kaynaklarına, çevirilerine, Şehnâme ve Türk edebiyatında Rüstem'in yerine değinilmiştir. Birinci bölümde yazma eserdeki hikâye ile aynı konuyu işleyen hikâye varyantları tanıtılarak hikâyelerin özetlerine yer verilmiştir. Ayrıca incelemeye tabi tutulan varyantların motif sıraları verilerek motiflerin Motif İndex Of Folk Literature'deki yerleri gösterilmiştir. İkinci bölümde Fransa Millî Kütüphanesi'nden temin ettiğimiz yazma esere ve tespit ettiğimiz Bekir Eşrefligil anlatması olan sözlü varyanta yer verilmiştir. Çalışma sonuç, sözlük, kaynakça ve dizin ile tamamlanmıştır. Son kısımda eserin tıpkı basımına yer verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Şehnâme, Zâloğlu Rüstem, Motif, Destan