Theses supervised by Doç. Dr. Uğur Gürsu
10 theses · İstanbul University
Eski Anadolu Türkçesi döneminde bilimsel terimlerin çeviri stratejileri üzerinde karşılaştırmalı inceleme - Arapça tıp terimlerinin çevirisi örneği -
Bu tez çalışması, Eski Anadolu Türkçesi döneminde yürütülen çeviri hareketi içinde bilim dilinin Türkçeleştirilmesinde izlenmiş olan stratejileri ele almıştır. Söz konusu dönemde kaleme alınan Türkçe bilimsel eserlerin çoğu tıp alanına ait ve çeviri biçimindedir. Bu çevirinin de büyük kısmı Arapçadan yapılmıştır. Bundan hareketle çalışmada Tercüme-i Müfredât-ı İbni Baytâr, Tercüme-i Tıbb-ı Nebevî ve Tercüme-i Kâmilü's-Sinâ'a olmak üzere üç önemli tıp eseri temel alınarak içinde geçen tıp terimleri kaynak eserlerin terimleriyle karşılıklı olarak derlenmiştir. Sonrasında çalışmada seçilmiş ve tasarlanmış olan çeviri stratejilerinin sınıflandırması ışığında terimlerin çevirisinde izlenen stratejiler makro ve mikro düzeyde tespit edilmiştir. Bunun üzerinde yapılan istatistiksel analizin sonucunda terimlerin çevirisinde eserden esere farklı oranda stratejiler kullanılmışsa da mikro düzeyde genel olarak birden fazla strateji bir arada kullanma daha çok tercih edildiğine ulaşılmıştır. Makro düzeyde ise büyük oranda terimlerin yerlileştirilmesi çalışılmıştır. Bu yerlileştirme gayreti içinde tam Türkçeleştirme, %63 oranıyla gerçekleşmiştir. Dolayısıyla Eski Anadolu Türkçesi dönemine ait üç tıp eseri temelinde yapılan inceleme neticesinde bilim dilinin Türkçeleştirilmsinin oldukça başarılı biçimde yapıldığı söylenebilir.
İcmal-i Ahval-i Nadir Şah (Dil incelemesi-metin-sözlük-dizin-tıpkıbasım)
Eski metinlerin incelenmesi hem metnin dili hem de metnin konusu açısından önemlidir. Bu çalışmada da Nadir Şah döneminin bazı tarihi olaylarını anlatan İcmal-i Ahval-i Nadir Şah adlı eser incelenmiş ve hem dil çalışmalarına hem de tarih alanındaki çalışmalara katkı sağlamak amaçlanmıştır. 19. Yüzyıl klasik Osmanlı Türkçesi dönemine ait bu eserde Nadir Şah'ın çoğunlukla Osmanlı Devleti ve Hindistan gibi bazı ülkelerle yaptığı hem savaşlar hem antlaşmalar konu edilir. Çalışma girişle beraber dört bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde eserin tanıtımı yapılmış, yazar hakkında bilgi verilmiş ve eserde anlatılan Nadir Şah'ın hayatı kısaca anlatılmıştır. Birinci bölümünde ses bilgisi ve şekil bilgisi başlıkları altında metnin dil bilgisi özellikleri incelenmiş, örneklerle gösterilmiştir. İkinci bölümünde İcmal-i Ahval-i Nadir Şah adlı metin transkribe edilmiştir. Üçüncü bölümünde ise metinde yer alan kelimelerin dizini ve özel isimler dizini hazırlanmıştır. Ekler kısmında ise metnin tıpkıbasımı verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Nadir Şah, Dil İncelemesi, Dizin, Sözlük, Osmanlı Türkçesi.
Ahkâmü'l-Külliyye 'Alâ tahvîl-i Sini'l-'Alem: Dil incelemesi, metin, Türkiye Türkçesine aktarım, sözlük, tıpkıbasım
Bu tez, İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Kütüphanesinin Şevket Rado Yazma Eserler Kitaplığında ŞR_433 numarada kayıtlı bulunan 67 varaklık kitabın 1b-54b varakları arasında yer alan El-Ahkâmü'l-Külliyye 'alâ Tahvîl-i Sini'l-'Âlem adlı eser üzerine hazırlanmış bir dil çalışmasıdır. Eserin istinsah tarihiyle ilgili bir bilgi metin içinde bulunmuyorsa da eserin, metin içerisinde yer alan hesaplamalarda kullanılan H. 1138 / M. 1725-1726 yılları civarına yani Osmanlı Türkçesinin klasik sonrası dönemine ait olduğunu düşünüyoruz. Genel olarak ilm-i nücûm/ahkâm-ı nücûm özel olarak ise sini'l-alem konulu eserin müellifi yahut müstensihi bilinmemektedir. Çalışmamız; Ahkâm-ı Nücûm ve Eserin Vasıfları, Dil İncelemesi, Metin, Türkiye Türkçesine Aktarım, Sözlük ve Tıpkıbasım bölümlerinden oluşmaktadır. İlk bölümünde öncelikle ilm-i nücûm, ahkâm-ı nücûm ve Batlamyus'un evren teorisi temelli felek sistemi hakkında bilgi verilmiştir. Sonrasında bu ilmin Osmanlı ilim hayatındaki konumu kısaca değerlendirilmiş, Osmanlı Devletinde yüzyıllar boyunca varlığını devam ettirmiş olan müneccimbaşılık kurumunun gelişimi özetlenmiştir. Daha sonrasında Osmanlı sosyal ve siyasal hayatındaki konumu hakkında genel anekdotlar aktarılmış, son olarak eserin fiziksel özellikleri, içeriği, üslubu ve nüshaları hakkında bilgiler verilmiştir. Tezin ikinci bölümü olan Dil İncelemesi bölümünde eserin yazım özelliklerine değinilmiş, ses ve şekil bilgisi incelemesi yapılmıştır. Metin bölümünde eserin çeviriyazılı metni bulunmaktadır. Türkiye Türkçesine Aktarım bölümünde metnin Türkiye Türkçesine dil içi çevirisi yapılmıştır. Sözlük bölümünde eserin dizini alınmış genel sözlüğü hazırlanmış, tüm kelimelerin metinde kullanıldıkları anlamları verilmiş, coğrafi isimler sözlüğü oluşturulmuş, ilm-i nücûm sözlüğü hazırlanmış ayrıca metinde tespit edilen kelime grupları belirtilmiştir. Tıpkıbasım bölümünde üzerinde çalıştığımız metnin tıpkıbasımı yer almaktadır.
Yabancı dil olarak Türkçe öğrencilerinin kalıp söz kullanımlarının incelenmesi: İstanbul Üniversitesi örneği
Bu çalışmanın amacı yabancı dil olarak Türkçe ders kitaplarında yer alan kalıp sözleri belirleyerek bu kalıp sözlerin öğretimine ilişkin etkinliklerin özelliklerini incelemek ve öğrencilerin kalıp sözleri kullanabilme yeterliklerini tespit etmektir. Bu çerçevede, öncelikle örneklem olarak seçilen İstanbul Yabancı Dil Olarak Türkçe A1, A2, B1 ve B2 seviye ders kitaplarında yer alan kalıp sözlerin tespiti ve dil seviyelerine uygunluğu ve kalıp söz öğretim etkinliklerinin incelenebilmesi için nitel veri toplama yöntemlerinden doküman inceleme yöntemi kullanılmıştır. Tespit edilen kalıp sözler dil düzeylerine göre abecesel sıralanmış, kalıp söz varlığı Diller İçin Avrupa Ortak Öneriler Çerçeve'sine göre değerlendirilmiş, kalıp söz öğretim etkinliklerinin ise türleri, içerikleri ve etkinliklerle gelişimi hedeflenen beceriler sunulmuştur. Daha sonra, yabancı dil olarak Türkçe öğrencilerinin kalıp sözleri kullanabilme yeterliklerini belirlemek amacı ile nicel araştırma yöntemlerinden tarama (survey) modeli kullanılmıştır. Bu aşamada, çalışmanın örneklemini oluşturan İstanbul Üniversitesi Yabancı Diller Yüksekokulu Türkçe Hazırlık Bölümü B1 seviyesini tamamlamak üzere olan 50 öğrenciye altı bölümden oluşan yazılı bir sınav uygulanmıştır. Bu sınavdan elde edilen nicel veriler Microsoft Office 365 Excel programı ile analiz edilmiş ve her bir soru için frekans ve yüzde değerleri tablolar halinde sunulmuştur. Yapılan araştırma sonucunda yabancı dil olarak Türkçe ders kitaplarında dil seviyesi ilerledikçe kalıp söz varlığının ve kalıp söz öğretim etkinliklerinin azaldığı, öğrencilerin kalıp sözleri ne düzeyde kullanabildiği, hangi kalıp sözleri daha fazla kullandığı ve ders kitaplarında yer almayan birçok kalıp söze hâkim oldukları görülmüştür.
Mahmud Bin Kadi-i Manyas'ın Manzum Gülistan tercümesi(vr. 1b-100b) (Metin - dil incelemesi - sözlük - tıpkıbasım)
Gülistan, İran edebiyatının meşhur şairi Sâdî'nin ününü sadece Fars ve Doğu edebiyatında değil, bütün dünya edebiyatlarında yayan, yüzyıllar boyunca tercümesi yapılan eseridir. XIV. yüzyıldan itibaren Türkçeye birçok tercüme ve şerhi yapılan Gülistan dil çalışmaları bakımından da büyük önem taşımaktadır. Çalışmamızda Gülistan'ın II. Murad Devrinde (1421-1451) yetişen ulemadan olan Mahmud bin Kadi-i Manyas (Manyaslı Mahmud) tarafından kaleme alınan ve orijinal metnine sadık kalmakla birlikte konuyla ilgili başka hikâye ve meselleri de içine alan geniş ve ilaveli tercümesi ele alınmıştır. Bu tercümede mensur kısımlar yine nesir hâlinde, manzum kısımlar ise manzum olarak tercüme edilmiştir. Bu nedenle müellifin manzum Gülistan Tercümesi olarak da bilinmektedir. Bu çalışma 5 bölüme ayrılmıştır. Birinci bölümde Sâdî ve eseri Gülistan hakkında bilgi verilmiş ve ardından Mahmud bin Kadi-i Manyas'ın hayatı ve kaleme aldığı eserleri değerlendirilmiştir. İkinci bölümde Arap harfli kaynak metin çeviri yazı sistemi ile Latin harflerine aktarılmıştır. Üçüncü bölümde metnin dil incelemesi yapılmıştır. Dördüncü bölümde metnin tüm kelimelerini içeren bir sözlüğü ile özel adlar dizini sunulmuştur. Beşinci bölümde kaynak metnin tıpkıbasımına yer verilmiştir. Çeşitli yazım ve dil özellikleri, Arapça ve Farsça literatür örnekleri, Türkçe pek çok kelime, deyim ve atasözü ile Manyaslı Mahmud'un manzum Gülistan Tercümesi önemli ölçüde söz varlığı içermektedir. Çalışmamızın Türklük bilimine katkı sağlayacağını düşünüyoruz. Anahtar Kelimeler: Gülistan, Mahmud Bin Kadi-i Manyas, yazma eser, dil incelemesi, çeviri yazı, sözlük.
Kazak Türkçesinde eşanlamlılık karşılaştırmalı konu incelemesi
Tezimizin konusu Kazak Türkçesinde Eşanlamlılık ve Eşanlamlı Kelimelerin İncelenmesidir. Bu konu hakkında Sovyetler Birliği döneminde 1970 yılında Kazakistan'da yazılan Kazak Tilindegi Sinonimder "Kazak Dilinde Eşanlamlılık" kitabı ile Türkiye'de eşanlamlılık üzerine yazılan kitap ve makaleler karşılaştırılarak, eşanlamlılık kavramının Türkiye Türkçesi ve Kazak Türkçesindeki benzer ve farklı tarafları üzerinde durulmuştur. Kazak Türkçesiyle yazılan Kazak Tilindegi Sinonimder, Türkiye Türkçesine kazandırdığımız şekliyle "Kazak Dilinde Eşanlamlılık" adlı kitap eser, Kazak Türkçesi sözcükbiliminin bir konusu olan eşanlamlılık üzerine bilimsel değeri olan önemli bir eserdir. Kitap, Kazakçada eşanlamlılıkla birlikte; ikili kelimeler, ikilemeler, yansıma sözcükler (onomatopée), ödünç kelimeler, ödünçleme alıntı (calque sözcükler), metafor kullanımı, ad aktarması (mecaz-ı mürsel, düz değişmece, metonymy) , kapsamlayış kullanımı (synecdoche), tezat (oxymoron), sıfatla tesmiye usülü ile yapılan antonomasia, tabu, örtmece (euphemism), kötü adlandırma (dysphemisme veya cacophemism), açımlamalar (parafraz, paraphrase, teşrih sanatı), aliterasyon ve benzer sesli ünlü tekrarıyla yapılan asonans sanatlarına dair açıklamalar ve örnekler içerir. Çalışmamız; karşılaştırma, inceleme-değerlendirme, sonuç ve metin aktarımı bölümlerinden oluşmaktadır.
Sırrı Paşa'nın Galatat adlı eseriyle İbn-i Kemal'in Galatatü'l-Avam adlı eserinin tercümesinin anlamsal bakımdan karşılaştırılması
Çalışmanın amacı, aralarında yaklaşık üç yüzyıl bulunan iki eserde (Galatâtü'l-Avâm-XVI. yüzyıl – Galatât-XIX. yüzyıl) galat olarak kabul edilen ortak kelimelerin anlamları karşılaştırılarak zaman içinde meydana gelen anlam değişmelerini ve bunlara sebep olan anlam olaylarını ortaya koymaktır. Arapça bir eser olan Galatâtü'l-Avâm'ın Türkçeye tercümesi olan "Terceme-i Galatâtü'l-Avâm" esas alınarak karşılaştırma yapılmıştır. Günümüzde hala kullanılan bazı kelimelerin de mevcut olduğu bu eserler, Kamus-ı Türkî, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat ve Türkçe Sözlük çerçevesinde açıklanmaya çalışılmıştır. Çalışmanın girişinde, galatın tanımı ve tarihçesi verilmiş, ilk bölümde anlambilim ve alt başlıkları olan anlam değişimleri ve buna sebep olan anlam olayları açıklanmış, ikinci bölümde incelenen eserlerin yazarları hakkında bilgiler verilmiş ve Osmanlı Türkçesi ile yazılmış olan eserlerin transkripsiyonu yapılmıştır. Üçüncü bölümde eserlerde geçen ortak kelimeler birinci bölümde verilen anlam değişmeleri ve anlam olayları bilgileri doğrultusunda Kamus-ı Türkî, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat ve Türkçe Sözlük kapsamında yorumlanmıştır. Tezin sonunda dizin, sonuç ve bibliyografya bulunmaktadır. Anahtar Sözcükler: Galat, İbn-i Kemal, Sırrı Paşa, Galatâtü'l -Avâm, Terceme-i Galatâtü'l –Avâm, Galatât, anlambilim, anlam değişmeleri, anlam olayları.
Sabahattin Ali'nin Değirmen adlı öykü kitabında kelime grupları
En etkili iletişim, dille kurulan iletişimdir. Bu iletişimde de kelimeler ve her zaman kelimeler tek başına yeterli olamadığı için kelime grupları kullanılmaktadır. Türk edebiyatının önde gelen yazarlarından biri olan Sabahattin Ali ve onun eserleri ile ilgili pek çok araştırma, tez bulunmasına rağmen eserleri üzerine dil bilgisi bakımından az sayıda çalışma bulunmaktadır. Bu çalışmada Sabahattin Ali'nin "Değirmen" adlı öykü kitabındaki ilk 10 öykü kelime gruplarının yapısı bakımından incelenmiştir. Çalışmamız giriş, üç bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır. Birinci bölümde Sabahattin Ali'nin hayatı, edebi kişiliği, öykücülüğü ve eserleri hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde söz dizimi ve kelime grupları hakkında bilgi verilerek "kelime grupları" ile ilgili araştırmacıların farklı görüş ve tasniflerine yer verilmiştir. Üçüncü bölümde öykülerdeki kelime grupları tespit edilerek yapıları bakımından ele alınarak sınıflandırılmıştır. Sonuç bölümünde de öykülerde tespit edilen kelime grupları sayısal olarak sunularak değerlendirme yapılmıştır. Bu çalışmayla "Kelime Grupları" konusundaki incelemelere katkıda bulunmak ve Sabahattin Ali'nin ifade gücünü dile getirmek amaçlanmıştır. Anahtar Kelimeler: Sabahattin Ali, Öykü, Değirmen, Söz Dizimi, Kelime Grupları
Bosna Hersek'te Türkçe öğretiminin tarihi ve uygulanan metotların incelenmesi
Son zamanlarda dünyada Türkçe öğretiminin yayınlaştığının farkındayız. Dünyanın neredeyse her kıtasında Türkçe öğretilmektedir. Osmanlı Devleti, Balkan ülkelerinde özellikle Bosna Hersek'te çok büyük etki bırakmıştır. Eskiden Bosna Hersek'teki eğitim Türkçe yapılıyordu, dolayısıyla Bosna Hersek'te Türk dilinin varlığı da eski zamanlardan beri mevcuttur. Osmanlı Devleti Balkan bölgesinden ayrıldıktan sonra Türk dili de ortadan kalkmaya başlamıştır fakat hala günlük yaşamda, kültürde, geleneklerde özellikle Boşnakçada bu etki mevcuttur. Türkçeden Boşnakçaya geçen yaklaşık 9.000 kelime vardır. Bu iki millet aralarındaki bağı son senelerde güçlendirmeye başlamıştır. İnsanlar sık sık Türkiye'yi ziyaret etmekte, Türk dizilerini izlemektedir. Onlara yabancı gelmeyen kültürü ayrıntılı bir şekilde incelemeye başlamışlar, bu bağlamda Türkçeye olan ilgi de artmıştır. Bosna Hersek'teki insanlar İngilizce ve Almancanın yanında Türkçeyi de öğrenebilirler. Bu fırsat onlara ilkokullarda, liselerde, fakültelerde, özel kurslarda sunulmaktadır. Bu çalışmanın amacı Bosna Hersek'teki fakültelerde ve okullarda gerçekleşen Türkçe öğretimini incelemektir. Bosna Hersek'teki üniversitelerde Türk Dili ve Edebiyatı bölümü ilk olarak 1950'li yıllarda Saraybosna Üniversitesi'nde açılmıştır. Daha sonra Tuzla Üniversitesi ve Zenica Üniversitesi de bu bölümü açmıştır. Mostar Üniversitesi de kendi bölümünü açmış bulunmaktadır. Bosna Hersek'te bulunan birkaç tane de özel üniversitelerde Türk Dili ve Edebiyatı bölümü mevcuttur. Bu çalışmada Saraybosna Üniversitesi ve Tuzla Üniversitesi'nde uzun zamandır çalışan hocalarla mülakatımızı gerçekleştirdik ve bu bölümler hakkında bilgi edinmiş olduk. Bu bölümlerde Bosnalı hocaların yanında Türk hocalar da çalışmaktadır. Öğrenciler anadili Türkçe olan hocalarla pratik yapabilirler. Her yabancı dil öğreniminde karşılaşılan sorunlar bu bölümde de mevcuttur. Hocalarla mülakatımızı yaparken karşılaşılan sorunlar hakkında konuştuk ve çözümleri de tartışmış olduk. Son senelerde ilkokullarda da Türkçe öğretimi başlamıştır. Bu projede Yunus Emre Enstitüsü'nün önemli bir rolü vardır. Yunus Emre Enstitüsündeki başkan ile mülakatımızı yaptık ve enstitü ve çalışmaları hakkında bilgi sahip olduk. Anahtar Kelimeler: Bosna Hersek, Saraybosna Üniversitesi, Tuzla Üniversitesi, Türkçe Öğretimi, Yunus Emre Enstitüsü
Çizgi filmlerin söz varlığı üzerine bir inceleme
Bu doktora tezi TRT'de yayımlanan beş farklı çizgi filmin tüm bölümleri örneklem alınmak suretiyle çizgi filmlerin söz varlığını tespit edebilmek ve elde edilen sonuçları ilköğretim öğrencilerinin söz varlıkları ile karşılaştırarak ortaya koyabilmek amacıyla yapılmıştır. Beş çizgi film toplamda 541 bölümden oluşmaktadır. Ham haliyle kelime sayısı 343.960 olan çizgi filmlerden, yapılan çeşitli analiz çalışmaları sonucunda elde edilen 301.523 söz varlığı unsuru tasnif edilmiş ve her bir çizgi film; temel söz varlığı, deyimler, atasözleri, ikilemeler, argo/çocuklar için kötü örnek oluşturabilecek unsurlar, kalıp sözler, kalıplaşmış ifadeler, özel isimler ve kod kopyalama kullanımı açısından olmak üzere dokuz başlık altında incelenmiştir. Tekrarlanan söz varlığı unsurları çıkarıldıktan sonra da 10.992 adet söz varlığı unsuru ortaya çıkmıştır. Bu doktora tezi, giriş hariç beş bölümden oluşmaktadır. Birinci Bölüm'de tezin kavramsal çerçevesi çizilmiş ve genel olarak tezde geçen kavramlar hakkında çeşitli bilgiler verilmiştir. İkinci Bölüm'de incelenen çizgi filmlerle ilköğretim öğrencilerinin söz varlıklarının karşılaştırılmasına ilişkin bulgulara yer verilmiştir. Üçüncü Bölüm'de incelenen çizgi filmlerin söz varlıklarıyla ilgili bulgular yer alır. Dördüncü Bölüm'de incelenen çizgi filmlerle ilgili genel bilgilere ve çizgi filmlerin söz varlıklarına ilişkin bulgulara yer verilmiştir. Beşinci Bölüm'de incelenen çizgi filmlerle ilköğretim öğrencilerinin toplam ve farklı unsurlar, özel isimler, sıklığı 0-2000 aralığında olan söz varlığı unsurları ayrı ayrı değerlendirilmiş ve her sıklık grubundaki unsurlar, farklı ve toplam söz varlığı unsuru listelerindeki yüzdelikleri dikkate alınarak incelenmiş ve bunlarla ilgili bazı yorumlara yer verilmiştir. Ayrıca çizgi filmler ile ilköğretim öğrencilerinin söz varlıkları üç farklı şekilde karşılaştırılmıştır. Anahtar Kelimeler: Çizgi film, çizgi dizi, söz varlığı, kelime hazinesi, dilbilim, çocuk medyası, çocuk edebiyatı.