Prof. Dr. Bayram Tay danışmanlığındaki tezler
12 tez · Kırşehir Ahi Evran University
Hayat bilgisi tutum ölçeğinin geliştirilmesi ve öğrencilerin hayat bilgisi dersine yönelik tutumları ve görüşleri
Bu çalışma ilkokul öğrencilerinin hayat bilgisi dersi tutum düzeylerini tespit etmeye yönelik bir ölçek geliştirmek, geliştirilen bu ölçekle öğrencilerin hayat bilgisi dersine yönelik tutum düzeylerini farklı değişkenler boyutuyla saptamak ve ilkokul 2. ve 3. sınıf öğrencilerinin hayat bilgisi dersine yönelik görüşlerini ortaya koymak amacıyla yapılmıştır. Genel hatları ile "betimleyici araştırma" yöntemi kullanılan bu çalışmada veriler hem nicel hem de nitel yöntemlerle elde edilmiştir. Araştırmanın nicel boyutunda dört ve nitel boyutunda bir çalışma grubu ile çalışılmıştır. Nicel boyutunda çalışma grupları 355 (AFA), 264 (DFA), 61 (test-tekrar test) ve 290 (tutum belirleme) öğrenciden oluşmuştur. Nitel boyutta 58 öğrenci ile çalışma yürütülmüştür. Verilerin analizlerinde SPSS 22.00, Lisrel ve MAXQDA programlarından yararlanılmıştır. Elde edilen verilere göre aşağıdaki sonuçlara ulaşılmıştır: 1.Açımlayıcı faktör analizine göre geliştirilen ölçeğin toplam varyansın %46.30'unu açıkladığı, her bir faktörün en az %2 özdeğere sahip olduğu, yine her bir faktörün toplam varyansın en az %14'ünü açıkladığı, her bir faktörün en az beş madde ile temsil edildiği, toplam 16 sorudan ve üç faktörlü bir yapıya sahip olduğu tespit edilmiştir. 2. Üç faktör birbiri ile korelasyonel bir ilişkiye sahip ve ölçeğinin geneline ait Cronbach Alpha iç tutarlık katsayısı .81'dir. 3. Tutum ölçeğinin test tekrar test sonuçları ölçeğin güvenilir olduğunu göstermektedir. 4. Tutum ölçeğindeki faktörler "hayat bilgisi dersine yönelik olumsuz tutumlar", "hayat bilgisi dersine yönelik olumlu tutumlar" ve "hayat bilgisi dersi içeriğine yönelik olumlu tutumlar" şeklinde isimlendirilmiştir. 5. DFA'ya göre ölçeğin geneline ait Cronbach Alpha iç tutarlık katsayısı .88'dir. 6. Hayat bilgisi dersi tutum ölçeğinin DFA ile elde edilen verilerinden 5 tanesi kabul edilebilir ve 6 tanesi mükemmel düzeydedir. 7.İlkokul 2.ve 3. sınıf öğrencilerinin hayat bilgisi dersine yönelik tutum düzeylerinin yüksek olduğu, derse yönelik tutum düzeylerinin cinsiyet, anne ve babanın eğitim durumu, anne ve babanın meslek durumuna göre farklılaşmadığı, öğrenim gördükleri sınıfa göre 3. sınıf öğrencilerinin tutum düzeylerinin 2. sınıflara göre anlamlı düzeyde yüksek olduğu tespit edilmiştir. 8. İlkokul 2. ve 3. sınıf öğrencileri hayat bilgisi dersini; çok güzel bir ders, sevdiğim ders, eğlenceli bir ders, hayatımız ile ilgili bir ders, tarihi (geçmişi) öğreten bir ders, günlük hayat ile ilgili bir ders, Atatürk'ü anlatan bir ders, trafik kurallarını öğreten bir ders, teknolojiyi kullanmayı öğreten bir ders, çok şey öğrenilen bir ders, zor bir ders, önemli bir ders ve gereksiz bir ders şeklinde betimlemişlerdir. 9. İlkokul 2. ve 3. sınıf öğrencilerinin hayat bilgisi dersinde; fen bilimleri, sosyal bilimler, düşünce ve değerler, hayat, günlük yaşam ve eşyalar ile ilgili konuları öğrenmek isteğindedirler.
Jean-Jacques Rousseau'nun emile eserinde hayat bilgisi dersine ve eğitime yönelik düşünceleri
17. yüzyılda yaşayan Jean Jacques Rousseau'un Emile eseri eğitim ile ilgili birçok önemli unsuru barındırmaktadır. Bu eserde özellikle 1. ve 2. kitapların hayat bilgisi dersinin öğretimi konuları ile ilgili olduğu düşünülmektedir. Araştırmanın amacını Jean Jacques Rousseau'nun Emile eserinde hayat bilgisi dersine ve eğitime yönelik düşüncelerinin tespit edilmesi oluşturmaktadır. Bu amaç çerçevesinde araştırmada nitel araştırma modeli benimsenmiş ve doküman analizi işe koşulmuştur. Araştırmanın veri kaynağını Jean-Jacques Rousseau'nun Emile eserinin 1. ve 2. kitabı oluşturmuştur. Araştırmada doküman analizi ile elde edilen sonuçlar aşağıdaki gibidir: 1. Rousseau'nun Emile eserinde hayat bilgisi dersinin amacına yönelik olarak 14 yerde düşünceleri olduğu tespit edilmiştir. Bunlar; mutlu birey yetiştirmek (8), çocuğun kendini tanımasını sağlamak (2), hayatı öğretmek (2), iyi insan yetiştirmek (1) ve etkili vatandaş yetiştirmek (1) şeklinde kategoriler altında yer almıştır. 2. Rousseau'nun Emile eserinde hayat bilgisi dersinin içeriğine yönelik olarak 76 yerde düşünceleri olduğu belirlenmiştir. Bunlar; düşünce ve değerler (33), fen bilimleri (12), toplum bilimleri (12), eşya eğitimi (10), doğa, toplum, eşya (9) şeklindedir. Hayat bilgisi dersinin içeriğini oluşturan "sanat" kategorisine ait herhangi bir görüşe rastlanılmadığı tespit edilmiştir. 3. Rousseau'nun Emile eserinde hayat bilgisi dersinin içeriğini oluşturan düşünce ve değerlere yönelik olarak 2018 hayat bilgisi dersi öğretim programındaki kök değerlerden 7'sine [vatanseverlik (5), sevgi (2), sabır (2), adelet (1), dürüstlük (1), sorumluluk (1) ve öz denetim (1)] ait düşüncelerinin olduğu, 3'üne [saygı, dostluk ve yardımseverlik] ait düşüncelerinin olmadığı belirlenmiştir. 4. Rousseau'nun Emile eserinde hayat bilgisi dersinin içeriğinin oluşturulmasında dikkate alınan unsurlara yönelik olarak 140 yerde düşünceleri olduğu tespit edilmiştir. Bu düşüncelerden "eğitim biliminin özellikleri" kategorisinin 122 kez geçtiği görülmektedir. Bu kategoriyi öğrencinin içinde bulunduğu ortam (13) ve hazırbulunuşluk (4) kategorileri izlemiştir. Hayat bilgisi dersinin içeriğinin oluşturulmasında dikkate alınan unsurlardan "kazanımlar" kategorisine ait herhangi bir görüşe rastlanılmamıştır. 5. Rousseau'nun Emile eserinde hayat bilgisi dersinin içeriğinin oluşturulmasında dikkate alınan unsurlardan eğitim biliminin özelliklerine yönelik olarak 122 yerde düşünceleri olduğu ve bu düşüncelerinin 7 ana kategori [dil gelişimi (37), ahlaki gelişim (18), duygusal gelişim (17), zihinsel gelişim (16), fiziksel gelişim (15), kişilik gelişimi (12) ve sosyal gelişim (2)] altında toplandığı görülmüştür. 6. Rousseau'nun Emile eserinde hayat bilgisi dersi öğretim ilkelerine yönelik olarak 46 yerde düşünceleri olduğu ve bu düşüncelerin 9 öğretim ilkesi [çocuğa görelik (27), hayatilik (5), temerküz (4), mahallilik (3), ayaniyet (3), bilinenden bilinmeyene (1), somuttan soyuta (1), kolaydan zora (1) ve yakından uzağa (1)] altında toplandığı tespit edilmiştir. 7. Rousseau'nun Emile eserinde eğitime bakışı ile ilgili olarak 106 yerde düşünceleri olduğu ve bu düşüncelerin 25 kategori altında toplandığı tespit edilmiştir. Bu kategorilerden "yaparak yaşayarak öğrenme" (26) en çok ifade edilen olurken bu kategoriyi "okul" (25), "eğitim yanlışları" (7) ve "eğitimde süreç" (6) kategorileri izlemiştir.
Okuma becerilerinin etkin kullanımına yönelik sosyal bilgiler öğretmenlerinin inançları
Bu araştırma sosyal bilgiler dersi öğretiminde okuma becerilerinin etkin kullanımına yönelik sosyal bilgiler öğretmenlerinin inançlarını belirlemek amacıyla yapılmıştır. Kesitsel betimsel tarama modelindeki bu çalışmanın evrenini 2016-2017 eğitim-öğretim yılında Çorum ili ve 2017-2018 eğitim-öğretim yılında Kırşehir ili merkez ilçe ve merkez ilçeye bağlı köylerdeki ortaokullarda görev yapan sosyal bilgiler öğretmenleri oluşturmuştur. Araştırmada herhangi bir örneklem seçim yöntemi kullanılmadan evrenin tamamı olan 232 sosyal bilgiler öğretmeni ulaşılması hedeflenmiş; ancak araştırmaya katılmayı kabul etmeme, araştırmanın yapıldığı tarihlerde okula gelmeme, yönetici olarak görevli olma gibi nedenlerle toplam 164 sosyal bilgiler öğretmenine ulaşılabilmiştir. Araştırma kapsamında sosyal bilgiler öğretmenlerinin, sosyal bilgiler dersinde okuma becerilerinin etkin kullanımına yönelik inançlarını belirlemek için Yıldırım (2016) tarafından geliştirilen "branş öğretmenlerinin okuma becerilerini kendi öğretim alanlarında kullanmalarına yönelik inançları" adlı ölçek uyarlanarak kullanılmıştır. Araştırmada verilerin analizinde SPSS 25.00 (Stastical PackageFor Social Sciences) paket programı kullanılmıştır. Araştırmanın amacına uygun olarak, elde edilen verilerin çözümlenmesinde frekans (f), yüzde (%), aritmetik ortalama ( ) ve standart sapma (SD) dağılımları hesaplanmıştır. Bununla birlikte, çoklu değişkenlerle karşılaştırma yapmada verilerin normal dağılım gösterip göstermediğine kolmogorov smirnov normallik testi ile bakılmış ve verilerin normal dağılım göstermediği görülerek iki değişkenli karşılaştırmalarda Mann-Whitney U testi, üç ve daha fazla değişkenlerde de Kruskal-Wallis H testi analizi kullanılmıştır. Araştırma bulgularından elde edilen sonuçlar aşağıdaki gibi özetlenebilir: Okuma becerilerinin etkin kullanımına yönelik sosyal bilgiler öğretmenlerinin inançlarının aritmetik ortalamasının 5,43 olduğu tespit edilmiş ve buna göre de sosyal bilgiler öğretmenlerinin, okuma becerilerinin etkin kullanımına yönelik düşünceleri "Katılma Eğilimindeyim" boyutunda ortaya çıkmıştır. Ayrıca sosyal bilgiler öğretmenlerinin okuma becerilerinin etkin kullanımına yönelik inançlarının; cinsiyete, mezun oldukları bölüme, mezun oldukları fakülteye ve görev yaptıkları vilayete göre farklılaşmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Sosyal bilgiler öğretmenlerinin sosyal bilgiler dersinde okuma becerilerinin etkin kullanımına yönelik inanç düzeylerinin kıdeme göre farklılaştığı ve bu farkın en kıdemli öğretmenler lehine olduğu sonucuna ulaşılmıştır.
1968, 2005 ve 2018 sosyal bilgiler dersi öğretim programlarına göre hazırlanan ders kitaplarının karşılaştırılması ve kavramlar açısından incelenmesi
Türkiye'de 50 yıllık süreçte ortaya çıkan sosyal bilgiler ders kitaplarındaki değişimin karşılaştırılması amacıyla planlanan bu çalışmada, 1968, 2005 ve 2018 Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programlarına göre hazırlanan 4. sınıf sosyal bilgiler ders kitapları incelenmiştir. Çalışma kapsamında kitaplar; içerik özellikleri, görsel anlatım ögeleri, dil ve anlatım düzeyleri, soru ölçütleri, fiziksel nitelikleri, programa uygunlukları, yardımcı materyal ve tasarım ögeleri bakımından ve programdaki kavramları içerme durumları açısından karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Nitel araştırma modelinin benimsendiği bu çalışmada veriler doküman analizi yoluyla elde edilmiş ve çalışma doküman analizi adımlarına uygun olarak gerçekleştirilmiştir. Çalışma verilerinin kaynağını, 1968, 2005 ve 2018 Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programlarına göre hazırlanan, Talim ve Terbiye Kurulunca onaylanmış 4. sınıf sosyal bilgiler ders kitaplarından her bir programa ait Millî Eğitim Bakanlığı yayınları oluşturmuştur. Çalışmada elde edilen verilere göre aşağıdaki sonuçlara ulaşılmıştır; 1968'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitabının içerik, dil ve anlatım, soru ölçütleri, programa uygunluk ve tasarım ögeleri açısından orta düzeyde; 2005 ve 2018'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitaplarının ise iyi düzeyde olduğu görülmüştür. 1968 ve 2005'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitaplarının görsel anlatım ögeleri boyutunda orta düzeyde; 2018'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitabının iyi düzeyde olduğu tespit edilmiştir. Her üç programa göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitaplarının fiziksel nitelikler açısından orta düzeyde olduğu görülmektedir. Bununla birlikte 1968 ve 2018'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitaplarında öğrenci çalışma kitabı ve öğretmen kılavuz kitabının olmadığı, ayrıca ders kitabının yardımcı bir araç-gereç ile desteklenmediği görülürken 2005'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitabında öğrenci çalışma kitabı ile öğretmen kılavuz kitabının olduğu fakat ders kitabının yardımcı bir araç-gereç ile desteklenmediği anlaşılmıştır. 1968, 2005 ve 2018 Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programlarına göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitaplarında yer alması gereken 91 kavramdan 86 tanesi ders kitaplarının üçünde de yer almaktadır. Bunun yanı sıra "İklim" ve "İsraf" kavramlarının 1968 ve 2018'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitaplarında yer aldığı ancak 2005'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitabında yer almadığı, "Yargı", "Anayasa" ve "Din" kavramlarının ise sadece 1968'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitabında yer aldığı, 2005 ve 2018'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitaplarında yer almadığı görülmüştür. Bu sonuçlardan yola çıkarak 1968'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitabındaki fiziksel nitelikler dışındaki birçok eksikliğin 2005 ve 2018'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitaplarında giderildiği, bu özellikleriyle sosyal bilgiler ders kitaplarının hazırlanmasında olumlu yönde bir gelişim olduğu, ancak fiziksel nitelikler boyutunda yeterli düzeyde bir gelişme olmadığı sonucuna varılabilir. Yukarıda da belirtildiği üzere ders kitaplarında kavramların yer alması durumu ile ilgili olarak da 1968'e göre hazırlanan sosyal bilgiler ders kitabının daha kapsamlı bir şekilde hazırlandığı görülebilir.
Sosyal bilgiler ve sınıf öğretmenliği adaylarının Atatürk algısı
Bu araştırma, Atatürk ve Atatürkçülük konularının öğretim sorumluluğunu üzerine alacak olan sosyal bilgiler ve sınıf öğretmenliği adaylarının Atatürk algılarını belirlemek amacıyla yapılmıştır. Kesitsel betimsel tarama modelindeki bu çalışmanın evrenini 2018-2019 eğitim-öğretim yılında Ahi Evran, Bozok, Necmettin Erbakan, Gazi, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitelerinin sosyal bilgiler ve sınıf öğretmenliği 3. ve 4. sınıfında öğrenime devam eden öğretmen adayları oluşturmuştur. Araştırmanın örneklemini Ahi Evran, Bozok, Necmettin Erbakan, Gazi, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitelerinin sosyal bilgiler ve sınıf öğretmenliği 3. ve 4. sınıfında öğrenime devam eden 795 öğretmen adayı oluşturmaktadır. Araştırma kapsamında sosyal bilgiler ve sınıf öğretmenliği adaylarının Atatürk algılarını belirlemek için Dönmez ve Hamarat (2014) tarafından geliştirilen ''Atatürk algısı ölçeği'' kullanılmıştır. Araştırmanın veri analizi için SPSS 25.00 (Stastical PackageFor Social Sciences) paket programından yararlanılmıştır. Araştırmanın amacı doğrultusunda, elde edilen verilerin çözümlenmesinde frekans (f), yüzde (%), aritmetik ortalama (x̄) ve standart sapma (SD) dağılımları ve öğretmen adaylarının algı düzeylerini belirlemek için tek örnek t testi hesaplanmıştır. Bununla birlikte, çoklu değişkenlerle karşılaştırma yapmada verilerin normal dağılım gösterip göstermediğine kolmogorov smirnov normallik testi ile bakılmış ve verilerin normal dağılım göstermediği görülerek iki değişkenli karşılaştırmalarda Mann-Whitney U testi, üç ve daha fazla değişkenlerde de Kruskal-Wallis H testi analizi kullanılmıştır. Araştırmanın bulguları sonucunda elde edilen sonuçlar aşağıdaki gibi özetlenebilir: Sosyal bilgiler ve sınıf öğretmenliği adaylarının Atatürk'e yönelik algı düzeyleri ortalamasına bakıldığında "oldukça" boyutunda ve aritmetik ortalamasının 4.12 olduğu tespit edilmiştir. Sosyal bilgiler ve sınıf öğretmenliği adaylarının Atatürk'e yönelik algı düzeylerinin belirlendiği bu çalışmada kullanılan veri toplama aracındaki 32 sorudan 15'ine öğretmen adaylarının "tamamen" boyutunda cevap verdikleri, 17 soruya da "oldukça" boyutunda cevap verdikleri anlaşılmaktadır. Sosyal bilgiler ve sınıf öğretmenliği adaylarının Atatürk algılarının; olumlu düzeyde yüksek olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Sosyal bilgiler ve sınıf öğretmenliği adaylarının Atatürk algılarının cinsiyet, devam edilen anabilimdalı, öğrenim gördükleri anabilim dalından memnun olma durumları ve öğrenim gördükleri üniversiteyi tercih etme sıralarına göre farklılaşmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Sosyal bilgiler ve sınıf öğretmenliği adaylarının Atatürk algılarının sınıf düzeylerine göre farklılaştığı ve bu farkın 4. sınıfta öğrenim gören öğretmen adayları lehine olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca, sosyal bilgiler ve sınıf öğretmenliği adaylarının Atatürk algılarının öğrenim gördükleri üniversiteye göre farklılaştığı tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Atatürk, Atatürk algısı, sosyal bilgiler, öğretmen adayları
Hayat bilgisi dersinde sınıf öğretmenlerinin gezi düzenleyebilme öz yeterlik inançları ve okul dışı öğrenme ile ilgili değerlendirmeleri
Hayat bilgisi dersi ilköğretim okullarında 1, 2 ve 3. sınıflarda yer alan ve öğrencilerin toplumsal çevreye uyumu için gerekli olan bilgi, beceri, değer, tutum ve alışkanlıkların kazandırıldığı bir derstir. Hayat bilgisi öğretim programları incelendiğinde öğrencilere kazandırılması planlanan özellikler için okul dışı öğrenme çevrelerinden de faydalanılmasını gerektirdiği anlaşılmaktadır. Öğrenme ortamı olarak okul dışı öğrenme çevrelerinin kullanılmasında öğretmenlerin öz yeterlik inançlarının önemli olduğu bilinmektedir. Bununla birlikte öğretmenlerin okul dışı öğrenme ile ilgili düşünceleri de (ne anladıkları, faydaları, sınırlılıkları vb.) okul dışı öğrenme çevrelerinin kullanılmasında belirleyici olacağı düşünülebilir. Bu araştırmada sınıf öğretmenlerinin okul dışı öğrenme çevrelerine eğitim amaçlı gezi düzenleyebilme öz yeterlik inanç düzeylerini farklı değişkenler üzerinden saptanması ve sınıf öğretmenlerinin hayat bilgisi dersi kapsamında okul dışı öğrenme ile ilgili görüşlerini ortaya koymak amaçlanmıştır. Karma yöntemle desenlenen bu çalışmada veriler hem nicel hem de nitel yöntemlerle elde edilmiştir. Araştırmanın kesitsel tarama modeli benimsenen nicel boyutunda veriler "Okul Dışı Çevrelere Eğitim Amaçlı Gezi Düzenleyebilme Öz-Yeterlik İnancı Ölçeği" ile toplanmış ve örneklem 324 sınıf öğretmeninden oluşmuştur. Nitel boyutunda ise durum çalışması işe koşulmuş ve veriler odak grup görüşmesi ile toplanmıştır. Toplamda dört oturumdan oluşan odak grup görüşmeleri 20 sınıf öğretmeninin katılımı ile gerçekleşmiştir. Verilerin analizinde SPSS ve MAXQDA programlarından yararlanılmıştır. Çalışma sonucunda sınıf öğretmenlerinin okul dışı öğrenme çevrelerine eğitim amaçlı gezi düzenleyebilme öz yeterlik inançlarının olumlu düzeyde yüksek olduğu tespit edilmiştir. Sınıf öğretmenlerinin okul dışı çevrelere eğitim amaçlı gezi düzenleyebilme öz yeterlik inançları cinsiyetlerine, okuttukları sınıf seviyesine (1., 2. ve 3.sınıf), mezun oldukları fakülteye ve bölüme göre değişmediği sonucuna ulaşılırken öğretmenlerin mesleki kıdem düzeylerine göre okul dışı öğrenme çevrelerine eğitim amaçlı gezi düzenleyebilme öz yeterlik inançlarının değiştiği tespit edilmiştir. Nitel analizler sonucunda ise araştırmaya katılan sınıf öğretmenlerinin çoğunluğunun okul dışı öğrenme çevrelerini 2018 Hayat Bilgisi Öğretim Programında yer alan altı ünite ile ilişkilendirip faydalandıkları tespit edilmiştir. Faydalandıkları okul dışı öğrenme çevrelerini resmi ve özel kurumlar (kütüphane, huzurevi, barajlar, yetiştirme yurtları), sportif etkinlikler (yüzme, yürüyüşler, tenis, yarışmalar, basketbol), park, bahçe, sinema, müze, tiyatro, alışveriş alanları, tarihi yerler, kültür merkezleri, restoranlar, hayvanat bahçeleri, postane, cami, trafik alanları, aile yaşam merkezleri, köyler, itfaiye, barınaklar, AFAD, hastane, kitap fuarı, ev ziyaretleri, sağlık ocakları ve doğal çevre şeklinde belirtmişlerdir. Okul dışı öğrenme çevrelerini tercih ederken kazanımlara uygunluğu, ulaşım imkânları, maddi boyutu, öğrenciye görelik ilkesi, güvenlik durumu gibi durumlara dikkat edilmesi gerektiğini ifade etmişlerdir. Bununla birlikte okul dışı öğrenme çevrelerinden faydalanmada uygulama aşamalarına hâkim olduklarını, düzenlenecek etkinliklerin öncesi, sırası ve sonrasına uygun etkinlikler düzenleyebildikleri tespit edilmiştir. Okul dışı öğrenme çevrelerinin somut öğrenmeyi sağladığı, öğrencilerin kişisel özelliklerinin gelişmesini sağladığı, tekdüzeliği ortadan kaldırıp, öğretmenin işini kolaylaştırdığı ve geniş gözlem olanağı ile öğrenmelerin kalıcı olmasını sağladığını belirtmişlerdir. Öğretmenler okul dışı öğrenme çevrelerinden faydalanmada imkânların sınırlı olması, maddi boyutunun ağır olması ve bürokratik engeller gibi sınırlılıkları olduğunu ifade etmişlerdir.
İlkokul eğitiminde ve sosyal bilgiler dersinde Barış Manço şarkılarının kullanılabilme durumları
Sanat; evde, sokakta, okulda, işte ve eğlencede kısaca her yerde olması gerekmektedir. Tüm bunların sağlanabilmesi elbette eğitim yolu ile mümkün olabilecektir. Eğitim, sanatın anlamlandırılmasını sağlarken sanat da eğitimin gelişmesine ve yaşamasına katkı sağlayacaktır. Eğitim yoluyla sanatın anlamlandırılması sanatın eğitimde kullanılmasını gerekli kılmaktadır. Edebiyat başta olmak üzere Müzik, Görsel Sanatlar, Beden Eğitimi ve Oyun gibi dersler, doğrudan sanat ile ilgili iken birçok dersin de sanat ve edebiyat ile yakından ilişkili olduğu görülmektedir. Örneğin sosyal bilgiler dersi sanat ve edebiyat ile yakından ilişkili derslerin başında gelmektedir. Sosyal bilgiler, etkili vatandaş yetişmek için, sanat, edebiyat ve sosyal bilimlerin bir araya gelmesiyle oluşturulan bir alandır. Sosyal bilgiler dersinde sanat ve edebiyat, edebi ürünler ile yer alabilmektedir. Edebi ürünler, çocuklarda dil, empati ve iletişim becerilerinin gelişmesini, değer edinimini, sosyalleşmeyi, tarih bilinci edinmeyi sağlar. Genelde eğitimin özelde sosyal bilgilerin ana amacı etkili vatandaş yetiştirmektir. Etkili vatandaşı yetiştirmede içerikleri ile şarkı ve türkülerin önemli bir yeri vardır. Türkiye'de çocuk ve gençler için müzik denildiğinde akla gelen ilk isimlerden biri Barış Manço'dur. Müziği aracı kılarak toplumları anlamayı, anlatmayı kendine görev edinen Barış Manço'nun eserlerinde, kültürel değerlerin yanı sıra evrensel değerlere de sıklıkla vurgu yapmış olduğu görülmektedir. Eserlerin birçok konuda zengin içeriğe sahip olduğu düşüncesi, bu çalışmanın yapılmasına teşvik etmiş; ilkokul eğitimde ve sosyal bilgiler dersinde Barış Manço şarkılarının kullanılabilme durumları belirlenmek istenmiştir. Karma yöntemle desenlenen bu çalışmada nitel ve nicel verilere aynı oranda ağırlık verildiğinden eşit statü hem nicel hem de nitel veriler aynı ölçme aracında ve aynı zamanda toplandığı için eş zamanlı tür işe koşulmuştur. Araştırmanın nicel boyutunda kesitsel tarama modeli, nitel boyutunda durum çalışması kullanılmıştır. Araştırmanın çalışma grubunu 104 sınıf öğretmeni oluşturmuş ve araştırmada tek bir veri toplama aracı kullanılmıştır. Bu veri toplama aracı Barış Manço'nun 125 şarkısından oluşturulmuştur. Verilerin analizinde SPSS ve MAXQDA programlarından yararlanılmıştır. Çalışma sonucunda sınıf öğretmenlerine göre Barış Manço'nun anonim şarkılarından 17'si, kendi yazdığı şarkılardan 67'si ilkokul eğitiminde, anonim şarkılarından 16'sı, kendi yazdığı şarkılardan 52'si sosyal bilgiler dersinde istatistiksel olarak kullanılabilir durumdadır. Barış Manço'nun hem anonim hem de kendi yazdığı şarkıların tarih bilinci oluşturmada, doğal çevrenin coğrafi özelliklerini tanıtmada, tarihi kişiliklere yer vermede, türkü hikayeleriyle dersi desteklemede, dersin kazanımlarıyla konu ilişkisi oluşturmada, değerler eğitiminde ve beceri geliştirmede sosyal bilgiler dersinde kullanılabilir olduğu anlaşılmaktadır. Barış Manço'nun hem anonim hem de kendi yazdığı şarkılarının ilkokul eğitiminde kullanılabilir olma durumuna yönelik gerekçeler incelendiğinde şarkıların özellikle birçok dersin içeriği ile ilişkilendirilebilecek özelliklere sahip olması dolayısıyla derslerin kazandırılmasında yardımcı materyal olarak kullanılabilecek olmasıdır. Barış Manço şarkılarının dersler özelinde birçok kazanımda kullanılabilmesinin yanında ilkokul eğitiminde genel olarak; beceri, değer, davranış ve inançların kazandırılmasında, estetik duyarlığın geliştirilmesinde, kültürel unsurların fark ettirilmesinde, özdenetim geliştirmede, çevre okur-yazarlığı kazandırmada, sanatsal niteliklerin geliştirilmesinde ve vatandaş olma bilincinin kazandırılmasında kullanılabilir olduğu anlaşılmaktadır. Barış Manço şarkıları ile ilgili olarak; şarkı içeriklerinin çocuğun ilgi ve gereksinimlerine yanıt vermeyecek olması, şarkılarda karamsarlığın ağır basması, şarkı sözlerinin çocuğun anlam evrenine uygun olmaması, cinsel ifadelerin yoğunluğu, kullanılan ağdalı dilin, çocuğun dil gelişim düzeyini karşılamaması, cinsiyet ayrımına ve düşünce karmaşıklığına neden olabilecek ifadelerin yer alması, emir verme, nasihat etme niteliğindeki yargıların, çocuğun neden sonuç ilişkisi bakımından düşünebilmesinin önünde engel oluşturmasından dolayı sınıf öğretmenlerine göre Barış Manço'nun şarkıların bazılarının ilkokul eğitiminde ve sosyal bilgiler dersinde kullanılamaz olduğu belirlenmiştir.
Sınıf öğretmenlerinin hayat bilgisi dersinde kimlik inşa etme durumları ve ders kitaplarında kimlikler
Bireyin kendini bilmesini ve tanımasını sağlayan kimlik kavramı, ben kimim ve kimlerdenim sorusuna verilecek yanıta karşılık gelmektedir. Bireyin kimlik gelişimi içinde yaşadığı toplumun yapısal özellikleri etrafında şekillenir ve toplum tarafından vatandaş olarak nitelendirilmesini sağlar. Vatandaş yetiştirme ise hayat bilgisi dersinin amaçları arasında yer almaktadır. Hayat bilgisi, ilkokul bir, iki ve üçüncü sınıfta okutulan, konusunu yaşamın içerisinden alarak öğrencinin kendini tanımasını, yaşadığı toplumu bilmesini ve çevresini anlamlandırmasını amaçlayan bir derstir. Nihayetinde hayat bilgisi dersinin bireyin kimlik inşasında rol oynadığı anlaşılmaktadır. Bu amaçla çalışmada, hayat bilgisi dersi kapsamında inşa edilen kimlikleri belirlemek, sınıf öğretmenlerinin kimlik profillerini tespit etmek ve hayat bilgisi ders kitaplarında yer alan kimlik türlerini ortaya koymak hedeflenmiştir. Nitel araştırma desenlerinden durum çalışması ve doküman inceleme yönteminin kullanıldığı bu araştırma üç boyutta gerçekleştirilmiştir. Çalışmada veri toplama tekniklerinden gözlem, görüşme ve doküman incelemesine gidilmiş, başka bir ifade ile metodolojik üçgenlemeden faydalanılmıştır. Durum çalışması deseninin kullanıldığı birinci ve ikinci boyutta maksimum çeşitlilik örnekleme yöntemiyle belirlenen sınıf öğretmenleriyle çalışılmıştır. Birinci boyutta veriler ikinci sınıfların öğretim sorumluluğunu üstlenen sınıf öğretmenlerinden gözlem yoluyla elde edilmiştir. İkinci boyutta sınıf öğretmenlerinin kimliklere yönelik düşüncelerinin belirlenmesi hedeflenmiş ve araştırmanın birinci boyutuna katılım gösteren sınıf öğretmenleriyle araştırmacı tarafından geliştirilen yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılarak görüşmeler yürütülmüştür. Araştırmanın üçüncü boyutunda doküman incelemesi yönteminden yararlanılmıştır. Ölçüt örnekleme yöntemiyle belirlenen MEB Yayınları ve SDR Dikey Yayıncılık'a ait ikinci sınıf hayat bilgisi ders kitapları veri kaynağı olarak kullanılmıştır. Üç boyutta yürütülen araştırmada elde edilen veriler MAXQDA 24 programına aktarılmıştır. Birinci ve ikinci boyuta ait verilerin analizinde içerik analizi tekniğine başvurulurken üçüncü boyuta ait veriler için doküman analizinden yararlanılmıştır. Araştırmanın üç boyutunda elde edilen veriler, kapalı yaklaşım benimsenerek "bireysel kimlik" ve "kolektif kimlik" temaları ile kolektif kimlik teması içerisinde ise "milli kimlik", "dijital kimlik", "çevreci kimlik", "toplumsal kimlik", "küresel kimlik" ve "politik kimlik" kategorileri çerçevesinde incelenmiştir. Araştırma sonucunda, ikinci sınıfın öğretim sorumluluğunu üstlenen sınıf öğretmenlerinin hayat bilgisi dersinin işlenişinde bireysel kimlik ve kolektif kimlik kapsamındaki; milli kimlik, çevreci kimlik, toplumsal kimlik, politik kimlik, küresel kimlik, dijital kimlik türlerini inşa ettikleri belirlenmiştir. Sınıf öğretmenlerinin hayat bilgisi dersinde inşa ettikleri bireysel kimlikler ile bireysel kimlik profilleri arasında benzerlik ve farklılıkların olduğu, milli kimlik inşaları ile milli kimlik profillerinin genel anlamda benzerlik gösterdiği, çevreci kimlik ile çevreci kimlik profilleri arasında benzerlik ve farklılıkların olduğu, bazı öğretmenlerin dijital kimlik ile küresel kimlik profillerinde olumsuz düşünceler olmasına karşın hayat bilgisi derslerinde dijital kimlik ile küresel kimlik inşalarında bu olumsuzluklara yer vermedikleri, öğretmenlerin kimlik profillerinde toplumsal kimlik ve politik kimlik çok az yer alırken hayat bilgisi dersinde bu kimliklerin inşasına dersin içeriği nedeniyle yer verdikleri tespit edilmiştir. Bununla birlikte resmi ve özel yayınevleri tarafından hazırlanan ikinci sınıf hayat bilgisi ders kitaplarının her ikisinde de bireysel kimliğin ve kolektif kimlik kapsamındaki; milli kimliğin, çevreci kimliğin, toplumsal kimliğin, politik kimliğin, küresel kimliğin, dijital kimliklerin yer aldığı sonucuna ulaşılmıştır. Bu araştırmada, sınıf öğretmenlerinin etkili vatandaş yetiştirme özel amacına sahip olan hayat bilgisi dersinde inşa ettikleri kimlikler incelenmiştir. Etkili vatandaş yetiştirmeyi hedefleyen "sosyal bilgiler" ve "insan hakları, yurttaşlık ve demokrasi" dersleri de benzer şekilde araştırma konusu edilebilir.
Sınıf öğretmenlerinin sosyal bilgiler dersinde edebi ürün ve şarkı kullanımına ilişkin değerlendirmeleri
Edebi ürünler ve şarkılar sosyal bilgiler dersinin öğretiminde kullanılan materyallerdendir. Bu çalışma, sınıf öğretmenlerinin sosyal bilgiler dersinde edebi ürünlerin ve şarkıların kullanımına ilişkin değerlendirmelerini betimlemek amacıyla yapılmıştır. Bu amaçla dört aşamada veri toplanan araştırmanın ilk iki aşamasında sınıf öğretmenlerinin ilkokul 4. sınıf sosyal bilgiler dersinde edebi ürünleri kullanım durumları ve sosyal bilgiler dersinde edebi ürün kullanımına yönelik görüşlerinin neler olduğu betimlenmiştir. Üçüncü ve dördüncü aşamasında ise sosyal bilgiler dersinde edebi ürünlerden şarkı türünü kullanmayı tercih eden ve tercih etmeyen sınıf öğretmenlerinin değerlendirmelerinin neler olduğu araştırılmıştır. Hem nicel hem de nitel yöntemlerle veri toplanan bu çalışma, karma yöntem araştırmalarından paralel (eş zamanlı) desen ile açıklayıcı sıralı desenin kombinasyonuyla gerçekleştirilmiştir. Nicel veri toplanan birinci aşamada betimsel tarama yöntemi kullanılmıştır. Ölçüt örnekleme kullanılarak belirlenen 4. sınıf öğretmenlerinin sosyal bilgiler dersinde kullandıkları ve en çok tercih ettikleri edebi ürünler ile ilgili veriler toplanarak analiz edilmiş ve yorumlanmıştır. Verilerin analizinde frekans, çoklu cevap (Multiple Response) frekans analizi ve Mann Whitney U testi kullanılmıştır. İkinci aşamada ise aynı çalışma grubu üzerinde sınıf öğretmenlerinin sosyal bilgiler dersinde edebi ürün kullanımı olgusuna yönelik bakış açılarını ve nasıl betimlediklerini araştırmak amacıyla olgubilim deseni kullanılmıştır. Bu amaçla sınıf öğretmenlerinin sosyal bilgiler dersinde edebi ürün kullanımları hakkındaki görüşleri yazılı olarak toplanmış, içerik analizine tabi tutularak yorumlanmıştır. Sınıf öğretmenlerinin sosyal bilgiler dersinde şarkı kullanımına yönelik görüşleri ve kullanım durumlarını betimlemek amacıyla şarkı kullanımını tercih eden öğretmenlerle gerçekleştirilen üçüncü aşamasında olgu bilim deseni, şarkı kullanımını tercih etmeyen öğretmenlerle yapılan dördüncü aşamasında ise durum çalışması kullanılmıştır. Bu aşamalardaki veriler, aykırı durum örneklemesi ile belirlenen "şarkı türünü tercih eden" ve "şarkı türünü tercih etmeyen" öğretmenler ile yapılan yarı yapılandırılmış görüşmeler ile toplanmış ve veriler içerik analizine tabi tutulmuştur. Araştırmada elde edilen bulgulara göre sınıf öğretmenlerinin sosyal bilgiler dersinde edebi ürünlerden faydalandıkları görülmektedir. Başta atasözleri olmak üzere, hikâyeler/öyküler, şarkılar/türküler ve belgesellerin en çok kullanılan edebi ürünler olduğu tespit edilmiştir. Araştırmaya katılan 120 sınıf öğretmeninden 93'ünün sosyal bilgiler dersinde şarkı kullanmayı tercih ettiği, 27'sinin şarkı kullanmayı tercih etmediği görülmüştür. Şarkı kullanımını tercih eden öğretmenlerin, sosyal bilgiler dersinde şarkıları en çok sosyal bilim konularını desteklemek amacıyla kullandıkları ve şarkılara en çok dersin dikkat çekme aşamasında yer verdikleri belirlenmiştir. Sınıf öğretmenleri şarkıların tercih edilmesinde, toplumsal yapıya, dersin konu ve kazanımlarına uygun olmasına dikkat ettiklerini ve şarkıların kullanılmasının en önemli faydasının öğrencilerde kalıcı öğrenmeyi sağlaması, öğretmenler açısından ise öğretimi kolaylaştırması olduğunu belirtmişlerdir. Ancak sosyal bilgiler dersinin konularına uygun şarkı bulmakta zorlandıkları tespit edilmiştir. Sınıf öğretmenleri hem sosyal bilgiler dersinde hem de diğer derslerde kullanılabilecek bir şarkı repertuarı/kılavuzu olmasını önermektedirler. Şarkı kullanmayı tercih etmeyen sınıf öğretmenleriyle yapılan görüşmeler sonucunda öğretmenlerin şarkı kullanımını tercih etmeme sebepleri genel nedenler ve öğretmen yeterliklerine bağlı nedenler olarak iki başlık altında ortaya çıkmıştır. Sınıf öğretmenlerinin, öğretmen merkezli öğretim yapmaları ve sınav odaklı anlayışın baskın olması dışsal nedenler; öğretmenlerin şarkıları sosyal bilgiler ders konularıyla ilişkilendirememesi ve müzik dağarcığı/repertuarına sahip olmaması ise içsel nedenler arasında sayılan sebepler olmuştur. Sınıf öğretmenlerinin şarkı kullanımını tercih etmemelerine yönelik ifadeleri, öğretmen yeterlikleri açısından değerlendirildiğinde; öğrenme ve öğretme sürecini yönetme ve eğitim öğretimi planlama konusundaki eksiklikleri olduğu tespit edilmiş ve bu açıdan öğretmenlerin mesleki beceri yeterliklerinde eksikliklerin bulunduğu sonucuna ulaşılmıştır.
Hayat bilgisi dersinde eğlenme düzeyinin inanç, tutum ve öğretmen-öğrenci yakınlık değişkenleriyle incelenmesi
Hayat bilgisi dersi öğrencilere gündelik yaşamlarında karşılaşabilecekleri olası sorunlarla başa çıkmaları için çözüm stratejileri üretmelerine olanak sağlayan bir ders olarak tanımlanabilir. Bu ders, öğrencilere yakın çevresinden başlayarak doğal ve toplumsal çevresine uyumu için gerekli olan temel bilgi ve becerileri kazandırması bakımından önemlidir. Öğrencilerin hayat bilgisi dersinde istenen özellikleri edinebilmesinde birçok unsurun etkisi vardır. Öğrencilerin derste eğlenme, derse yönelik tutum ve inançları ile öğretmen-öğrenci yakınlık düzeyleri bunlardan bazılarıdır. Söz konusu bu özellikler hakkında elde edilecek bilgiler, hayat bilgisi dersinin öğrenilmesinde ve öğretilmesinde etkisi olabilecektir. Bundan dolayı bu araştırmanın temel amacı, ilkokul öğrencilerinin hayat bilgisi dersinde eğlenme düzeylerinin, hayat bilgisi dersine yönelik inanç, tutum ve öğretmen-öğrenci yakınlık düzeyleri değişkenleri ile ilişkisini belirlemektir. Nicel araştırma paradigmasının işe koşulduğu bu çalışma, ilişkisel tarama modelindedir. Araştırmanın evrenini 2022-2023 eğitim öğretim yılında Ankara İl Milli Eğitim Müdürlüğüne bağlı ilkokullarda 2. ve 3. sınıf öğrenim gören 175323 öğrenci oluşturmuştur. Araştırma kapsamında öğretmen ve öğrencilerden oluşmak üzere iki örneklem grubu oluşturulmuştur. Örneklem grupları, çok aşamalı küme örneklem yöntemi ile belirlenmiştir. İlk aşamada maksimum çeşitlilik örneklemesi oluşturabilmek için tabakalı örnekleme yöntemi kullanılmıştır. İkinci aşamada her tabakayı temsil eden okullar içerisinden rastgele ikişer okul seçilmiştir. Üçüncü aşamada ölçüt örnekleme yöntemi benimsenerek 416 öğrenciye ulaşılmıştır. Birinci örneklem grubunu oluşturan öğrencilerin sınıf öğretmenleri (12) ise araştırmanın ikinci örneklem grubunda yer almıştr. Veriler "Hayat Bilgisi Dersinde Eğlenme Düzeyini Belirleme", "Hayat Bilgisi Dersi İnanç Ölçeği", "Hayat Bilgisi Dersi Tutum Ölçeği" ve "Öğretmen–Öğrenci İlişki Ölçeği"nin öğretmen-öğrenci yakınlık maddeleri kullanılarak toplanmıştır. Toplanan verilerin analizinde; pearson korelasyon tekniği, çoklu doğrusal regresyon analizi, çoklu regresyon analizi, hiyerarşik regresyon analizi, betimsel istatistikler, tek örneklem t-testi, bağımsız gruplar t-testi, tek yönlü varyans analizi, Scheffe testi ve LSD testi, Hayes aracılık testi, Sobel testi kullanılmıştır. Araştırma sonuçları şöyledir: İlkokul öğrencilerinin hayat bilgisi dersinde eğlenme, hayat bilgisi dersine yönelik inanç ve tutum düzeyleri ve öğretmen-öğrenci yakınlık düzeyleri olumlu düzeyde yüksektir. İlkokul öğrencilerinin hayat bilgisi dersinde eğlenme düzeyleri ile hayat bilgisi dersine yönelik tutum düzeyleri, hayat bilgisi dersine yönelik inanç düzeyleri ve öğretmen-öğrenci yakınlık düzeyleri arasında pozitif yönlü ve anlamlı ilişkiler vardır. Eğlenme ile inanç ve tutum düzeyleri arasında orta, eğlenme ile öğretmen-öğrenci yakınlık arasında düşük düzeyde ilişki vardır. İlkokul öğrencilerinin hayat bilgisi dersine yönelik tutum düzeyleri ile hayat bilgisi dersine yönelik inanç düzeyleri arasında pozitif yönlü, anlamlı ve orta düzeyde bir ilişki, tutum ve inanç ile öğretmen-öğrenci yakınlık düzeyleri arasında pozitif yönlü, anlamlı ve düşük düzeyde bir ilişki vardır. İlkokul öğrencilerinin hayat bilgisi dersinde eğlenme düzeyinde öğrencilerinin hayat bilgisi dersine yönelik inanç düzeylerinin etkisi olduğu, hayat bilgisi dersine yönelik inanç düzeyinin hayat bilgisi dersine yönelik tutum ve öğretmen-öğrenci yakınlık düzeylerini anlamlı olarak yordadığı, hayat bilgisi dersine yönelik inanç, aracı değişkenler olan hayat bilgisi dersine yönelik tutum ve öğretmen-öğrenci yakınlık ile birlikte modele dâhil edildiğinde; hayat bilgisi dersine yönelik inanç düzeyinin hayat bilgisi dersinde eğlenme düzeyini anlamlı bir şekilde yordamaya devam ettiği sonuçlarına ulaşılmıştır. Aracı değişkenlerden hayat bilgisi dersine yönelik tutum düzeyi, hayat bilgisi dersinde eğlenme düzeyini anlamlı olarak yordarken, öğretmen-öğrenci yakınlık düzeyi, hayat bilgisi dersinde eğlenme düzeyini anlamlı olarak yordamamaktadır. Hayat bilgisi dersine yönelik tutumun kısmi aracı olduğu, öğretmen-öğrenci yakınlık değişkeninin aracı değişken olmadığı tespit edilmiştir.
Sosyal bilgiler dersinde sanat temelli kültür ve kültürel miras öğretimi
Sosyal bilgiler, bireylerin toplumsallaşma ve vatandaşlık yeterliliklerini kazanma süreçlerinin formal yollarla desteklendiği bir derstir. Toplumsallaşmanın gerçekleşmesinde ve vatandaşlık yeterliliklerinin kazanılmasında kişinin ait olduğu toplumun kültürünü içselleştirmesi önemli bir yere sahiptir. Bu doğrultuda sosyal bilgiler dersinde öğrencilerin anlam dünyalarına ve kavrayış düzeylerine uygun olarak oluşturulan içeriklerle kültür ve kültürel miras öğretimi gerçekleştirilmektedir. Öğrencilerin yaşadıkları toplumun kültürel mirasını tanımaları ve anlamlandırmaları, bu mirası benimseyerek koruma bilinci geliştirmeleri, ortak değerlerin kuşaktan kuşağa aktarımına katkı sunmaları ve kültürel sürekliliğin sağlanmasında aktif rol üstlenmelerinin amaçlandığı bu süreçte çeşitli öğrenme öğretme yaklaşım, strateji, yöntem ve tekniği işe koşulabilir. Bunlar içinde sanattan yararlanmak; sanatın kültürün bir ögesi, taşıyıcısı ve aktarıcısı olması sebebiyle özel bir yere sahip olabilir. Sanatın toplum ile ilişkisi, kültürü geliştirip aktarma konusundaki gücü ve sahip olduğu eğitim aracı rolü, onun sosyal bilgiler dersinde kullanılmasının önemini işaret etmektedir. Sanatın sosyal bilgiler dersinde kültür ve kültürel miras konularının öğretiminde kullanılması sanat temelli eğitim ile mümkün olabilir. Araştırmanın amacı, ilkokul dördüncü sınıf sosyal bilgiler dersi kültür ve kültürel miras konularının öğretiminde kullanılmak üzere sanat temelli etkinliklerle ders planlarının geliştirilmesi ve sanat temelli etkinliklerin öğrencilerin akademik başarılarına, kültürel mirasa duyarlılıklarına, sosyal bilgiler dersine katılımlarına ve sosyal bilgiler dersine yönelik inançlarına etkisinin incelenmesi, aynı zamanda süreçte toplanacak nitel verilerle sanat temelli etkinliklerin niteliğinin değerlendirilmesidir. Bu amaçla çalışmada karma araştırma yöntemlerinden gömülü deneysel desen benimsenmiştir. Araştırmada nicel boyuta ağırlık verilmiş, nitel veriler nicel verilerin içine gömülmüş ve nicel verilerle elde edilen sonuçları açıklamak için kullanılmıştır. Araştırma nicel ve nitel verilerin toplandığı üç temel aşamada yürütülmüş, bu aşamalara ASSURE öğretim tasarım modelinin basamakları entegre edilmiştir. Birinci aşamada yarı deneysel müdahale sürecine hazırlık yapılması ve sanat temelli etkinliklerin geliştirilmesi amacıyla öğrenci, öğretmen, konu alanı ve güzel sanatlar eğitimi alan uzmanlarından oluşan çalışma gruplarından yarı yapılandırılmış görüşme formları aracılığıyla nitel veriler toplanmıştır. İkinci aşamada sanat temelli etkinliklerin etkililiğinin ve niteliğinin değerlendirilmesi amaçlanarak iki deney, iki kontrol grubu ve deney gruplarından birinin öğretmeni ile çalışılmıştır. Diğer deney grubunda uygulama araştırmacı tarafından yapılmıştır. İkinci aşamada ortak mirasımız akademik başarı testi, kültürel mirasa duyarlılık, sosyal bilgiler dersine katılım ve sosyal bilgiler dersi inanç ölçekleri ile öğrenci, öğretmen ve araştırmacı günlükleri veri toplama araçlarını oluşturmuştur. Üçüncü aşama, deneysel işlem sonrasında sanat temelli etkinliklerin etkililiği ve niteliği ile ilgili görüşlerin alındığı nitel boyutu içermektedir. Bu aşamanın verileri deney grubu öğrencileri, deney gruplarından birinde uygulama yapan sınıf öğretmeni ve diğerinde uygulama yapan araştırmacıdan elde edilmiştir. Veri toplama aracı olarak deney grubu öğrencileri odak grup görüşme formu ile deney grubu araştırmacı ve öğretmen görüşme formu kullanılmıştır. Birinci aşama nitel verileri betimsel analize tabi tutulmuştur. İkinci aşama nicel verilerinin analizinde tek yönlü varyans analizi (ANOVA), eşleştirilmiş örneklemler t testi, bağımsız örneklemler t testi ve Pearson korelasyon analizinden yararlanılmıştır. İkinci ve üçüncü aşama nitel verileri hem betimsel hem de içerik analizi kullanılarak analiz edilmiştir. Araştırmanın nicel verilerinin analizinde SPSS 29.0 ve nitel verilerinin analizinde MAXQDA 24 programlarından faydalanılmıştır. Araştırma neticesinde elde edilen nicel bulgular sanat temelli etkinliklerin öğrencilerin kültür ve kültürel miras konularındaki akademik başarıları, kültürel mirasa duyarlılıkları, sosyal bilgiler dersine katılımları ve sosyal bilgiler dersine yönelik inançları üzerinde anlamlı ve olumlu etkilere sahip olduğunu göstermektedir. Bu sonuçlar, ikinci ve üçüncü aşamada toplanan nitel sonuçlarla örtüşmüştür. Sanat temelli etkinliklerin niteliğine yönelik sonuçlar derslerin güzel, eğlenceli, öğretici ve heyecanlı geçtiğini; etkinliklerin güzel, eğlenceli, öğretici, heyecan verici, hayal gücünü geliştirici olduğunu; etkinliklerin sevilme nedenleri olarak eğlenceli, öğretici, aktif katılımlı olması, vatanla ilgili olması, geçmişi hissettirmesi ile öğrencilerin müziği, dramayı, kesip yapıştırmayı, resmi sevmelerinin gösterildiğini ortaya koymuştur. Bununla birlikte öğrencilerin sanat temelli etkinlikleri yaparken geçmişi ve nasıl yapacaklarını düşündükleri; kendilerini mutlu, iyi, heyecanlı, öğrenmiş, geçmişte gibi ve meraklı hissettikleri belirlenmiştir. Araştırma sonucunda sosyal bilgiler dersi kültür ve kültürel miras konularının öğretiminde etkililiği ve niteliği ortaya konan sanat temelli eğitim etkinliklerinin sınıf öğretmenleri tarafından kullanılması önerilmektedir.
Türk devletlerindeki hayat bilgisi dersi öğretim programlarının karşılaştırmalı incelenmesi
Eğitim, toplumların gelişiminde kritik bir rol oynar ve ülkelerin gelişmişlik seviyelerini gösteren önemli ölçütler içerisinde yer alır. Bu kapsamda eğitim sisteminin gelişmesi ve zenginleşmesi için ülkeler, farklı ulusların öğretim programlarını ve ders kitaplarını inceleyerek olumlu yönlerini kendi eğitim sistemlerine entegre etmektedirler. Eğitim kalitesinin artırılması, toplumun genel refahının yükseltilmesine önemli ölçüde katkı sağlamaktadır. Eğitim ve öğretim programlarının, yetiştirilmek istenen insan profili üzerinde belirleyici bir etkisi olduğu açıktır. Bu nedenle ülkeler kendi eğitim sistemlerinde geliştirdikleri eğitim ve öğretim programları aracılığıyla istedikleri özelliklere ulaşmaya çalışmaktadır. Geliştirilen programlar öğrencilere etki etmektedir ve onların sonraki eğitim aşamalarına yön vermektedir. Bireylerin yaşamına yön veren programlar arasında ilkokulda geliştirilen programlar da yer almaktadır. İlkokul, öğrencilerin temel bilgi, beceri, ulusal ve evrensel değerleri edindikleri ilk basamaktır. Bu basamakta yer alan hayat bilgisi dersi söz konusu özelliklerin büyük bir çoğunluğunu kazandırma amacındadır. Hayat bilgisi dersi, doğa bilimleri ve sosyal bilimlerden oluşurken aynı zamanda değer, düşünce ve sanata da önem vermektedir. Ayrıca bireylerin kişisel nitelikleriyle birlikte temel beceriler kazanmasına yardımcı olmaktadır. Bu sayede birey yaşamın içindeki olayları anlamlandırabilmektedir. Araştırmanın amacı, Türk devletlerindeki hayat bilgisi dersi öğretim programlarında yer alan becerileri, eğilimleri, okuryazarlıkları, değerleri ve kavramları inceleyerek programlar arasındaki benzerlik ve farklılıkları belirlemektir. Bu doğrultuda nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışması benimsenmiş ve araştırma verileri doküman incelemesine tabi tutulmuştur. Araştırmanın veri kaynakları Türkiye, Türkmenistan, Azerbaycan, Kırgızistan, Kazakistan, Özbekistan ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti [KKTC] ülkelerinin resmî sitelerinde bulunan ve eğitim bakanlıkları tarafından sunulan hayat bilgisi ve eş değer derslerin öğretim programlarından oluşmaktadır. Bu araştırmada veriler, araştırmanın amacı doğrultusunda incelenmiş ve problemler ile alt problemlerde yer alan sorulara yanıtlar aranmıştır. Doküman incelemesi sonucunda elde edilen bulgular tablolaştırılarak yorumlanmıştır. Araştırmada ulaşılan bazı önemli sonuçlar şunlardır: Türkiye ve Kazakistan'daki hayat bilgisi dersi öğretim programlarında on sekizer, Türkmenistan, Azerbaycan ve Kırgızistan'da on yedişer, Özbekistan'da 15 ve KKTC'de 19 becerinin yer aldığı tespit edilmiştir. Hayat bilgisi dersi öğretim programlarının eğilim yaklaşımında büyük bir çeşitlilik gözlenmektedir. KKTC, eğilimlere yer verme açısından diğer ülkelerden belirgin şekilde ayrılmakta ve bu alanda lider konumda bulunmaktadır. Ayrıca KKTC, incelenen tüm eğilimlere toplam 504 kez yer vererek yedi ülkenin toplam 941 yer alma sayısının yarısından fazlasını (%53,5) tek başına karşılamaktadır. Türk devletleri hayat bilgisi dersi öğretim programları, öğrencilere kazandırılması hedeflenen okuryazarlık alanlarında bir dizi ortak ve farklı öncelik sergilemektedir. Bilgi okuryazarlığı (106) tüm programlar genelinde en yüksek yer alma oranı ile temel bilgi edinme, işleme ve kullanma gibi özelliklerin Türk devletlerinin programlarında ortak odak alanı olduğunu göstermektedir. Yedi ülkenin hayat bilgisi dersi öğretim programları arasında Kırgızistan programı (143), değerler boyutuna en yoğun şekilde yer veren ülke olarak belirlenmiştir. Bu programı sırasıyla Azerbaycan (136), Türkmenistan (135) ve Türkiye (132) programları takip etmektedir. KKTC (122), Kazakistan (101) ve Özbekistan (103) programları ise diğer ülkelere kıyasla en düşük toplam değer sayısına sahiptir. Tüm programlar ortak payda üzerinden incelendiğinde sorumluluk değerinin (138) diğer tüm değerlerin önüne geçerek daha ağırlıklı olduğu belirlenmiştir. Sorumluluğu, yüksek oranda vatanseverlik (101) ve sağlıklı yaşam (79) değerleri takip etmektedir. Yedi Türk devletinin hayat bilgisi dersi öğretim programlarında kavramlar boyutunda ülkeler arasında belirgin farklılıklar gözlenmektedir. Türkmenistan programı yoğun şekilde "sağlık" (58), Özbekistan programı ise "doğa" (28) kavramına odaklanmaktadır. Tüm ülkelerin öğretim programları birlikte değerlendirildiğinde programlarda en çok "sağlık" (100), "güvenlik" (84) ve "doğa" (76) kavramlarının yer aldığı tespit edilmiştir. İleriki çalışmalarda Türk devletlerinin hayat bilgisi dersi öğretim programları öğrenme alanları, öğrenme çıktıları, ölçme-değerlendirme yaklaşımları gibi programın diğer öğeleri açısından da karşılaştırmalı olarak ele alınabilir.