Theses supervised by Prof. Dr. Mehmet Emin Ay
11 theses · Bursa Uludağ Üni̇versi̇ty
İletişim ve sosyal medya çağında din eğitiminin dönüşüm ve etkileri
İçerisinde bulunduğumuz iletişim çağının hiç şüphesiz en önemli unsuru internettir. İnternet aracılığı ile kullanıcılar tarafından üretilen, ortaya koyulan içeriklerin yine bu kullanıcılar tarafından paylaşıldığı sanal ağ, sosyal medya olarak tanımlanmaktadır. Sosyal medyanın etkileri sadece bireysel olgu ve düşüncelerin paylaşılması ile sınırlı kalmayarak geleneksel yaşamı, kültürü ve dini hayatı doğrudan etkilemektedir. Bu çalışmada hayatımızın her alanına aktif olarak yerleşmiş olan sosyal medyanın din eğitiminin dönüşümü üzerine etkileri incelenmeye çalışılmıştır. Çalışmanın incelenme aşamasında nitel araştırma yöntemlerinden biri olan durum çalışması deseni kullanılmıştır. Öncelikle iletişim, medya, sosyal medya ve din eğitimi kavramları tanımlanmaya çalışılmış, devamında insanlığın iletişim tarihi ve sosyal medyanın hayatımıza dahil oluşuna, iletişim ve sosyal medya çağında dini eğitimin dönüşümüne ve sonrasında sosyal medyadaki dini dönüşüm ve algılara değinilmiştir. İlerleyen bölümlerde ise sosyal medyada mahremiyet sınırlarından bahsedildikten sonra tezin temel konusu olan iletişim ve sosyal medya çağında din eğitiminin nasıl olması gerektiği üzerinde durularak çalışma özetlenmeye çalışılmıştır.
İmam hatip liselerinde Kur'an-ı Kerim öğretiminde yeni yöntemler ve materyal kullanımı
Yükseköğrenime ve mesleğe öğrenci hazırlayan AİHL'lerden mezun bireylerin imamlık, hatiplik ve Kur'an Kursu öğreticiliği gibi görevleri etkin bir şekilde yürütebilmeleri ve İlâhiyat Fakültelerinden mezun olanların da öğretmenlik, müftülük, vaizlik gibi din eğitimi ve hizmetlerinde başarılı olabilmeleri için öncelikli olarak Kur'an'ı doğru ve düzgün okuma becerisi kazanmaları gerekmektedir. Bu bağlamda AİHL'lerde ve İlâhiyat Fakültelerinde verilen Kur'an eğitiminin niteliği önem teşkil etmektedir. AİHL'lerde Kur'an dersinin niteliğini artırmak için öncelikle öğretmenlerin meslekî yeterliliklerinin iyi olması, kârî ve mukrî özelliklerini taşıması, sonra da dersin özel öğretim yöntem ve tekniklerini bilmesi ve uygulaması beklenmektedir. Araştırmada, İmam Hatip Okullarında 1924'ten itibaren okutulan Kur'an-ı Kerim dersi öğretim programlarındaki öğretim yöntem ve teknikleri incelenmiştir. Akabinde "ilişkisel tarama modeli karşılaştırma türü" tercih edilerek hâlihazırda Kur'an dersinin öğretiminde belirlenen yöntemlerin uygulanma düzeyine ilişkin öğrenci ve öğretmenlerin görüşleri tespit edilmiştir. Araştırma örneklemini 26 ildeki AİHL'lerde görev yapan 1.730 öğretmen ve 13.638 öğrenci oluşturmuştur. Araştırmada "Elif-bâ öğretimi, yüzünden okuma, tecvid öğretimi, ezber, anlam öğretimi, öğretim materyalleri, ölçme ve değerlendirme ile dersin verimliliğini arttırma alanı" olmak üzere sekiz boyutlu ölçek geliştirilmiş ve bu ölçekle veriler toplanmıştır. Elde edilen veriler doğrultusunda öğrenci ve öğretmen görüşleri, cinsiyet, mezuniyet, meslekî kıdem, hafızlık durumu gibi değişkenler açısından incelenmiştir. Ayrıca Türkiye'de ve bazı İslam ülkelerinde Kur'an öğretimi ile ilgili literatürden, İlâhiyat Fakültesi öğretim üyeleri ile Kur'an kıraatinin öğretiminde uzmanlığı olan eğitimcilerle yapılan görüşmelerden yararlanılarak dersin öğretiminde yeni yöntemler, teknikler ve öğretim materyallerine yer verilmiştir. Araştırma sonucunda, Kur'an eğitiminde geleneksel yöntemlerin daha yaygın ve etkin olarak uygulanması; yeni yöntem ve tekniklere ağırlık verilmesi; öğretmenlerin Kur'an tilâveti ve özel öğretim yöntemleri alanında meslekî yeterliliklerinin geliştirilmesi; anlam öğretimi, ölçme-değerlendirme ve materyal kullanımında farkındalıklarının arttırılması gerektiği tespit edilmiştir. Araştırmanın, Kur'an öğretim yöntemleriyle ilgili çalışmalar arasında önemli bir boşluğu dolduracağı, getirilen öneriler uygulandığı takdirde AİHL'lerdeki Kur'an eğitiminin niteliğine önemli katkı sağlayacağı düşünülmektedir.
Diyanet İşleri Başkanlığı'na bağlı 4-6 yaş okul öncesi eğitim kurumlarında mevcut durum ve beklentilerin saptanması
Okul öncesi dönem olarak ifade ettiğimiz 0-6 yaş, insan gelişiminde; sosyal duygusal, dil, bilişsel ve fiziksel gelişimin en hızlı ve yoğun gerçekleştiği süreci kapsar. Bu dönemde alınan eğitim insan hayatının temelini oluşturur. Bu süreci nitelikli ve uygun fiziksel koşullarda geçiren bireyler yaşamlarında daha başarılı ve mutlu olurlar. Bu dönemde bireyin tüm gelişim alanlarında desteklenmesi, ilgi ve yetenekleri doğrultusunda eğitim sürecine dahil edilmesi başarısının temelini oluşturur. İnsan yaşamının kritik bir dönemini kapsayan okul öncesi eğitim öğretim programında din eğitiminin yer almaması çocukların manevi gelişiminde büyük bir boşluk oluşturmaktadır. Diyanet İşleri Başkanlığı'na bağlı 4-6 yaş okul öncesi eğitim kurumları bu noktada resmi olarak okul öncesi din eğitimini yaygın eğitim ile veren tek resmi kurum olma özelliğine sahiptir. Bu çalışmanın amacı; Diyanet İşleri Başkanlığı'na bağlı 4-6 yaş okul öncesi eğitim kurumlarının mevcut durumlarının değerlendirilmesi ve beklentilerinin saptanmasıdır. Bu doğrultuda Bursa ilindeki 102 öğreticiye anket uygulanmış ve ankete verdikleri cevaplar doğrultusunda kurumların genel bir değerlendirmesi yapılmaya çalışılmıştır. Yapılan değerlendirmelerin sonucunda bu kurumların genel itibariyle fiziksel imkanlarının ve kullanılan eğitim materyallerinin okul öncesi kurumların standartlarına uygun olduğu, öğreticilerin aldıkları çocuk gelişimi ve eğitimi kursunun sınırlı saatlerde olması nedeniyle eğitim öğretim sürecinde zorluklar yaşadıkları tespit edilmiştir.
Din eğitimi açısından Kur'an-ı Kerim'de mesleki ahlak eğitimi
Meslek ve meslekleşme olgusu insanlık tarihi kadar kadim bir olgudur. Çünkü meslekler insanla var oldu ve insan hayatı devam ettiği sürece onlar da var olmaya devam edeceklerdir. Zira meslek olgusu insan için hem geçimini sağlama, hem zamanını ve yeteneğini değerlendirme olanağı, hem de vücut enerjisini atmak için önemli bir vasıtadır. Tabii ki meslekler kadar, mesleki ahlak ve mesleki ahlak eğitimi de çok önemli kavramlar ve olgulardır. Zira mesleklerin devamı ahlak ve eğitim temeli sağlam olduğu müddetçe mümkün olabilmektedir. Bu çalışmada özellikle çağımızda büyük bir sorun haline gelen mesleki ahlak ve mesleki ahlak eğitimi problemi üzerinde durulmaya çalışılmıştır. Öncelikle ahlak, meslek, mesleki ahlak ve mesleki ahlak eğitimi kavramları tanımlanmaya çalışılmış, devamında mesleki ahlakın tarihi serüvenine daha sonra Türkiye ve dünyadaki mesleki ahlak hayatına, iş ve meslek standardı noktasında neler yapıldığına bakılmıştır. İlerleyen bölümlerde ise İslam ahlakına göre bir meslek ahlakında bulunması gereken durum ve olgulara değinildikten sonra tezin temel konusu olan Kur'an'a göre mesleki ahlak ve mesleki ahlak eğitiminin nasıl olması gerektiği üzerinde durulmuş ve Kur'ani ahlak perspektifinde gerekli birtakım çözüm önerileri sunulmaya çalışılmıştır.
Din eğitiminde Kur'ân kıssalarının kişiler arası çatışma çözme süreçleri kapsamında incelenmesi
Bu araştırmanın amacı din eğitimi öğretim metotlarından olan Kur'ân kıssalarının, sosyal psikolojinin araştırma konularından olan kişiler arası çatışma çözme süreçleri kapsamında incelenmesidir. Çalışmamız kapsamında Hâbil ile Kâbil, Hz. Nûh, Hz. Hûd, Hz. Sâlih, Hz. İbrâhim, Hz. Yûsf, Hz. Mûsâ, Hz. Dâvûd ve Hz. Süleyman aleyhimüsselamın hayatlarından kesitlerin sunulduğu kıssalara yer verilmiştir. İlgili kıssalar, kişiler arası çatışma çözme süreçlerinden olan çatışma türleri, nedenleri, verilen tepkiler, çatışma çözme yöntemleri, çatışma çözme modelleri ve çatışma çözme becerilerinden oluşan 6 tema kapsamında incelenmiştir. Nitel araştırmanın durum çalışması / örnek olay deseniyle hazırlanan çalışma verileri, dokümanların taranması ile toplanmış olup içerik analizi ile incelenmiştir. Analiz sürecinde de nitel veriler için hazırlanmış olan MAXQDA 2021 programı kullanılmış; Kod İstatistiği, Kod Matrisi, Tek-Vaka Modeli (Kod Hiyerarşisi) ve Benzerlik Matrisi uygulamalarından yararlanılmıştır. Araştırmanın sonucunda, kıssalar içerisinde en çok şirk temelli farklı değerlerin sebebiyet verdiği düşünsel çatışmaların yer aldığı tespit edilmiştir. Kıssalarda hakkı, doğruyu savunan taraflar ilkeli veya yumuşak tepkiler sergilerken, inkârcı kavimlerin sert tepkilere başvurdukları anlaşılmıştır. En çok müzakere yöntemi tercih edildiği, zaman zaman peygamberlere arabuluculuk için başvurulduğu, hakem kararında ise sonuçta Allah'ın hükmünün ön planda tutulduğu anlaşılmıştır. Çatışmaların çözümünde en çok yapıcı çözümlerden işbirliğine başvurulmuş olup yıkıcı çözümlerden de güç kullanma modeli tercih edilmiştir. Bazı modellerde bireyin Allah ile ilişkisinin ortaya çıktığı ve davranışlarını bu yönde düzenlediği tespit edilmiştir. Araştırmadan elde edilen bulgular çerçevesinde, peygamberlerin sahip oldukları çatışma çözme becerileri hakkında da birtakım bilgilere erişilmiştir. Anahtar Kelimeler: Din Eğitimi, Kur'ân Kıssaları, Sosyal Psikoloji, Kişiler Arası İlişkileri, Çatışma Çözme.
Din eğitiminde Kur'ân kıssalarının kişiler arası çatışma çözme süreçleri kapsamında incelenmesi
Bu araştırmanın amacı din eğitimi öğretim metotlarından olan Kur'ân kıssalarının, sosyal psikolojinin araştırma konularından olan kişiler arası çatışma çözme süreçleri kapsamında incelenmesidir. Çalışmamız kapsamında Hâbil ile Kâbil, Hz. Nûh, Hz. Hûd, Hz. Sâlih, Hz. İbrâhim, Hz. Yûsf, Hz. Mûsâ, Hz. Dâvûd ve Hz. Süleyman aleyhimüsselamın hayatlarından kesitlerin sunulduğu kıssalara yer verilmiştir. İlgili kıssalar, kişiler arası çatışma çözme süreçlerinden olan çatışma türleri, nedenleri, verilen tepkiler, çatışma çözme yöntemleri, çatışma çözme modelleri ve çatışma çözme becerilerinden oluşan 6 tema kapsamında incelenmiştir. Nitel araştırmanın durum çalışması / örnek olay deseniyle hazırlanan çalışma verileri, dokümanların taranması ile toplanmış olup içerik analizi ile incelenmiştir. Analiz sürecinde de nitel veriler için hazırlanmış olan MAXQDA 2021 programı kullanılmış; Kod İstatistiği, Kod Matrisi, Tek-Vaka Modeli (Kod Hiyerarşisi) ve Benzerlik Matrisi uygulamalarından yararlanılmıştır. Araştırmanın sonucunda, kıssalar içerisinde en çok şirk temelli farklı değerlerin sebebiyet verdiği düşünsel çatışmaların yer aldığı tespit edilmiştir. Kıssalarda hakkı, doğruyu savunan taraflar ilkeli veya yumuşak tepkiler sergilerken, inkârcı kavimlerin sert tepkilere başvurdukları anlaşılmıştır. En çok müzakere yöntemi tercih edildiği, zaman zaman peygamberlere arabuluculuk için başvurulduğu, hakem kararında ise sonuçta Allah'ın hükmünün ön planda tutulduğu anlaşılmıştır. Çatışmaların çözümünde en çok yapıcı çözümlerden işbirliğine başvurulmuş olup yıkıcı çözümlerden de güç kullanma modeli tercih edilmiştir. Bazı modellerde bireyin Allah ile ilişkisinin ortaya çıktığı ve davranışlarını bu yönde düzenlediği tespit edilmiştir. Araştırmadan elde edilen bulgular çerçevesinde, peygamberlerin sahip oldukları çatışma çözme becerileri hakkında da birtakım bilgilere erişilmiştir. Anahtar Kelimeler: Din Eğitimi, Kur'ân Kıssaları, Sosyal Psikoloji, Kişiler Arası İlişkileri, Çatışma Çözme.
Arnavutluk'ta din eğitimi ve İşkodra Medresesi örneği
Arnavutluk, İslam diniyle tanışmasıyla birlikte, din eğitimi ve öğretimi konusunda yoğun bir faaliyete sahne olmuştur. Osmanlılardan ayrılıp müstakil bir devlet haline gelmesiyle, gerek krallık, gerekse Enver Hoca döneminin rejim baskıları neticesinde, din eğitiminin halk nezdinde zayıflatılmaya çalışıldığı görülmüştür. Buna rağmen, Arnavut halkının, dinî inançlarını muhafaza etmek gayesiyle din eğitimini muhafaza etmeye çalıştığını söylemek mümkündür. Komünizm rejiminin çöküşünden sonra Arnavutluk anayasasında din eğitimine verilen önem, muhtelif cemaatler ve dernekler vesilesiyle din eğitiminin nasıl geliştiğini, bununla birlikte parlamentoda, devlet okullarında din eğitiminin olup olmaması tartışmaları ile ilgili tarihi bilgiler verilmeye çalışılmıştır. Genel olarak Arnavutlukta din eğitimi, özel olarak da İşkodra Şeh Shamia Medresesinin ele alarak ders müfredatını resmi evraklardan ve öğrencilerin aileleriyle yapmış olduğumuz mülakatlardan edindiğimiz bilgileri aktarmaya gayret ettik.
Tayland'da İslam din eğitimi devlet ve özel okullarının gelişme ve problemleri
Tayland'da var olan İslâm Din Eğitimi'nin nasıl gerçekleştiğinin incelendiği "Tayland'da İslam Din Eğitimi Devlet ve Özel Okullarının Gelişme ve Problemleri" adlı bu tezde, öncelikle araştırmanın problemi, konusu, amacı, önemi, araştırmanın yöntem ve sınırları açıklanmaktadır. Tayland eğitim sistemi içerisinde din eğitiminin yeri, işleyişi, şartları ve yeterlilik durumunun ele alındığı bu tez, giriş kısmı ve akabinde araştırmanın detaylandırıldığı iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, Tayland ülke tarihi,Tayland'da İslâmiyet'in kabulü ve yayılması, Tayland Eğitim Tarihi arka planı, Tayland'da İslâm Eğitimi Tarihi arka planı hakkında ve Tayland'da dinî bir hayat yaşama noktasında insanların sahip olduğu hürriyetler ve dinî kurumlar hakkında da bilgi verilmiştir. İkinci bölümde ise Tayland'da var olan eğitim sistemi müfredatları ağırlıkla İslâm din eğitimi sistemindeki kurumların kullandığı müfredatlar ve içerikleri ile ilgili bir takım hususlar anlatılmaya çalışılmıştır. Ardından Tayland eğitim sistemindeki örgün ve yaygın eğitim kurumları kapsamında bulunan Özel Okullar ve Devlet Okullarında uygulanan İslâm eğitimi müfredatlarının gelişimleri ve var olan problemleri geniş bir şekilde ele alınmıştır.
İmam hatip lisesindeki kız öğrencilerin sorunları ve beklentileri (İstanbul-Güngören örneği)
İlk örnekleri 1912'de Medresetü'l-Vâizîn, 1913'te Medresetü'l-Eimme ve'l-Hutebâ ismiyle açılan İHL'ler, 1924'te İmam Hatip Mektebi adıyla açılmış, 1930'da kapatılmasının ardından 1951'de İHO olarak öğrenime başlamıştır, 1973'te İHL'ye, 1985'te AİHL'ye dönüştürülmüştür. Zamanla sayıları artan okullar 1997'de alınan MGK kararları ile sayılarının azaldığı, mensuplarına sıkıntılı günler yaşatıldığı sürece girmiştir. 2011'de katsayı problemi çözülmüş, 2012'de 8 yıllık kesintisiz eğitim kaldırılarak İmam Hatip Ortaokulları açılmıştır. Günümüzde sayılarının artışı süren okulların gelişimi ve dönüşümü Uluslararası ve Proje AİHL'lerin açılışı ve bazı İHL'lere sınavsız girme imkanlarının oluşturulması ile sürmektedir. Son gelişmelerin, okullardaki etkisinin ölçümü için yapılan ankette öğrenciler kişisel, sosyo-ekonomik, kişilik-karakter, sosyal hayat etkinlikleri, İHL'nin hayatındaki etkisi, okulu tercihi, memnuniyeti, öğrenim süreci ile tanınmıştır. İHL öğrencilerinin problemlerini çözebilme ve beklentilerini karşılayabilme durumları, sorunlarının çözülememesinin sebepleri, sorunlarının ve beklentilerinin yoğunlaştığı alanlar, öğrencilerin okul, dersler, kişisel ve psikolojik yönlerden sorunlarının çözümü noktasında ailelerinden, eğitimcilerden ve çevrelerinden beklentileri araştırmanın temeli niteliğindedir. Netice itibariyle öğrencilerin sorunları için sunulabilecek okul içi ve okul dışı çözüm yolları sorgulanmıştır. İstanbul Güngören'de birbirinden farklı özelliklere sahip üç İmam Hatip Lisesinde 890 öğrencinin katılımı ile gerçekleştirilen anket uygulamasında İHL'de öğrenim gören öğrencilerin sosyal medyanın etkisi ile yalnızlaştıkları, insanlarla aralarına koydukları sınırlar neticesinde ihtiyaç duydukları ilgiyi, desteği tam anlamıyla göremedikleri, bu sebeple kendilerini ifade ederken ve problemlerini çözerken sorun yaşadıkları tespit edilmiştir. Beklentilerin karşılanarak sorunların çözülebilmesi için devlete, topluma, eğitimcilere, ailelere ve genç bireylere birtakım görev ve sorumluluklar düşmektedir.
Osmanlı döneminde okula yeni başlayan çocuklar için düzenlenen törenlerin pedagojik açıdan değerlendirilmesi
Okula başlayan çocuklar için düzenlenen Âmin Alayı törenleri, tarihimizde önemli bir işlevi üstlenmiştir. Günümüz eğitim-öğretim camiasında da böyle bir kutlama törenine ihtiyaç duyulmaktadır. Çalışmamızda nitel yöntem kullanılmıştır. Doküman incelemesi tekniğinden istifade edilmiştir. Son bölümde ise teori kurma tekniği ile Âmin Alay Modeli ortaya konmuştur. Eğitim Tarihi açısından içerik analizi yapılması Âmin Alayları hakkında toplu bir veri elde etmemizi sağlamıştır. Birinci bölümde Osmanlı döneminde çocuk eğitimi ana hatlarıyla incelenmiştir. Bu bağlamda Sıbyan mektepleri ve özelliklerine yer verilmiştir. İkinci bölümde Âmin Alayının tarihsel süreci ele alınmıştır. Saraylarda ve halk arasında yapılan Âmin Alayları ile ilgili hatıralar, görseller ve ilahiler incelenmiştir. Üçüncü bölümde ise, günümüz pedagojisine Âmin Alaylarının aktarımı ele alınarak, yapılmış olan uygulamalar sıralanmıştır. Bu bölümde, Pedagojik açıdan faydaları belirtilerek günümüzde uygulanabilecek Âmin Alayı tören modeli ortaya konmuştur. Böylece tarihimizde yapılan geleneksel Âmin Alaylarının yeni bir format ile günümüz dünyasına aktarımının sağlanabileceği sonucuna varılmıştır.
Bursa'daki imam-hatipler ile müezzin-kayyımların meslekî yeterliliği ve yaygın din eğitimindeki rolü
İslâm tarihinde irşad ve tebliğ görevini ilk kez yerine getiren şüphesiz Hz. Peygamber (as)'dir. Bu kutsal vazife günümüzde imam-hatip ve müezzin-kayyımlar başta olmak üzere din görevlilerinin rehberliğinde sürdürülmektedir. Yaygın din eğitimi kapsamında değerlendirilen bu faaliyetler ülkemizde yaklaşık son yüzyıldır Diyanet İşleri Başkanlığı kontrol ve gözetimi altında yapılmaktadır. Başkanlık tarafından bu alanda vatandaşlara yönelik ciddi faaliyetler gerçekleştirilmektedir. Günümüzde bu bağlamda Kur'ân Kurslarındaki öğreticiler tarafından düzenli olarak verilen eğitim-öğretimin dışında, belli günlerde vaizler, ancak daha sıklıkla imam-hatipler ve zaman zaman onların yardımcıları konumundaki müezzin-kayyımlarca yaygın din eğitimi aktarılmaya devam edilmektedir. Bu noktada imam-hatipler ile müezzin-kayyımların meslekî yeterlilikleri de önem arzetmektedir. İşte bu araştırmada Bursa merkez ve ilçelerinde yapılan bir anket sonucu bu din görevlilerinin meslekî yeterlilikleri ve yaygın din eğitimindeki rolleri değişik yönleriyle ele alınmaya çalışılmıştır.