Theses supervised by Prof. Dr. Metin Akkuş
10 theses · Düzce University, Atatürk University
Mostarlı Hasan Ziyâ'î Divânı'nda maddi kültür
XVI. yüzyıl Balkan şairlerinden olan Hasan Ziyai'nin Divanından hareket ederek içinde bulunduğu döneme ait olan ve şiirlerine yansıttığı maddi kültür ögeleri tespit edilmeye çalışıldı. Böylece Divan edebiyatının söylenenin aksine hayattan kopuk olmadığının; toplumun sosyal, kültürel, maddi, manevi ögelerinin şiire yansıtıldığı gösterilmek istendi. Çalışmada öncelikle belirlenen ögelerin tanımları verildi. Daha sonra bu ögelerle ilgili örnek beyitler tespit edilip şairin bu ögeleri divanında nasıl kullandığı incelendi. Bunu yaparken aynı zamanda belirlenen beytin nesre çevirisi ve açıklaması da eklendi. Çalışma üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde inşaat ögeleri başlığı altında barınma, korunma, dini-tasavvuf, iş ve ticaret, sağlık, temizlik gibi ögelerle birlikte ülkeler de incelendi. İkinci bölümde üretim ögeleri başlığını vererek içerisinde yiyecek-içecek, giyim-kuşam, günlük hayatta kullanılan eşya gösterilmeye çalışıldı. Bunlar dışında yazı ögeleri, savaş aletleri, müzik aletleri ve ulaşım araçları tespit edilip örnek beyitlere yer verildi. Üçüncü bölümde ise değerli taşlar ve madenler başlığıyla divanda kullanılan değerli taşlar, madenler ve para birimleri belirlendi.
Hâfız Mustafâ Dûrbînî-zâde'nin güfte mecmuası (İaek Şevket Rado yazmaları, sr 078)
Güfte mecmuaları, başta Klasik Türk Musikisi olmak üzere Klasik Türk Edebiyatı için de önemli kaynaklardandır. Bu tez çalışmasında, Hâfız Mustafâ Dûrbînî-zâde'nin 1216 (1801/02) yılında yazdığı bir güfte mecmuası incelenmiştir. Mecmua, İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Kütüphanesi, Şevket Rado Yazmaları, numara 78'de "Şarkı Mecmuası" başlığıyla kayıtlıdır. 205 varaklık mecmuada çeşitli formlarda yazılmış 1052 güfte bulunmaktadır. Tez, üç bölümden oluşmuştur. Tezin ilk bölümü olan Giriş'te, Türk Musikisinin tarihçesinden bahsedilip mecmualar hakkında bilgi verildikten sonra; İkinci Bölüm'de Dûrbînî-zâde Hâfız Mustafâ'nın hayatına dair tespit edilenler aktarılmış, mecmua tanıtılarak, içerik ve yapı özellikleri açısından incelenmiştir. Üçüncü Bölüm'de ise çeviri yazılı metnin hazırlanmasında izlenen yol açıklanarak metnin çeviri yazısına yer verilmiştir. Bu çalışmayla Türk musikisi ve edebiyatına katkı sağlamak amaçlanmıştır.
Klasik Türk şiirinde divanıhümayun tip ve kişilikleri
Yüzyıllar boyunca varlığını sürdürmüş olan Klasik Türk şiiri, bu süreçte tarihî, dinî, efsanevî, sosyal ve kültürel pek çok kaynaktan beslenmiştir. Tüm bu kaynakların temelinde etkin olmuş varlık ise insandır. Bu nedenle, Klasik Türk şiirinin en önemli kaynaklarından biri insanla ilgili görünüşlerdir. Klasik Türk şiirinde yer alan insanla ilgili görünüşler tipler ve kişilikler olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Tipler, gerçek hayatta var olan kişilerin idealleştirilmiş yönleriyle kurgulanmış sembolleridir. Kişilikler ise, gerçek hayatta var olmuş, belli bir tarihte belli bir coğrafyada yaşamış kişilerdir. Bu çalışmada Klasik Türk şiirindeki Divanıhümayun tip ve kişilikleri incelenmiştir. Divanıhümayun tipleri meslek tipleri bahsinde, kişilikleri ise tarihî kişilikler başlığında değerlendirilmiştir. Tiplerin ve kişiliklerin barındırdığı özelliklere tanık beyitler eşliğinde değinilmiştir. Kişilikler bakımından yoğun olan bu çalışmada, belirlenen 28 divandaki 117 kişiliğin Divanıhümayundaki görev gruplandırmasına, biyografilerine, beyitlerde hangi özellikleriyle ve ne sıklıkla yer aldıklarına tablolarla birlikte yer verilmiştir. Çalışmanın sonunda incelenen tüm tipleri ve kişilikleri kapsayan bir dizin yer almaktadır.
Klasik Türk Edebiyatında küme tipleri: Ricalülgayb/Erenler
Yaklaşık altı yüz asırlık bir gelenekten beslenerek varlığını sürdürmüş Klasik Türk şiiri kültürel kaynakları bakımından oldukça zengindir. Bu kaynakların bir kolunu da halk inanç ve inanışları oluşturur. Toplum içinde önemli bir konum kazanmış ricâlülgayb/gayb erenleri, klasik Türk şiirinde tip görünüşleri ile tarihsel, sosyal, kültürel ve dȋnȋ olguları arka planında yansıtarak topluma ait inanç unsurlarını ortaya çıkarır. Bu çalışmada tasavvuf alanının bir parçası olan ricâlülgayb grubunun klasik Türk şiirinde grup tipi görünümlerine yer verilmiştir. Disiplinlerarası bir çalışma ile İbnü'l-Arabȋ'nin son şeklini verdiği ricâlülgayb hiyerarşisindeki tabakaların sözlük ve tasavvufȋ anlamları verildikten sonra kavramların tip görünüşleri, taranan 167 Divan'daki beyitler üzerinden günümüz Türkçesine çevrilerek değerlendirimiş ve gösterilmiştir. Ricâlülgayba dair incelenen 62 kavramdan, 35 tane tipin klasik Türk şiirine yansıdığı tespit edilmiştir. Gerçek hayatta yaşamış, toplumda siyasi, sosyal ve dȋnȋ kimliklere sahip 88 kişinin de ricâlülgayba dair benzetme ögeleri tanık beyitler aracılığı ile açıklanmıştır.
Klasik Türk şiirinde gerçeküstü menfi varlıklar
Klasik Türk şiirinde insan bahsi sıkça geçmektedir. Bu şiirlerde insan, tip ve kişilik görünüşleriyle yer almaktadır. Bununla birlikte şairler şiirlerinde birtakım insanüstü/gerçeküstü varlıklara da yer vermişlerdir. Bunları müspet ve menfi figürler olarak sınıflandırabiliriz. Bu çalışmanın sınırı, toplum yaşamında önemli bir alt yapısı olan ve inanış/kabullerle zenginleşmiş gerçeküstü müspet ve menfi varlıklardır. Çalışmada; Ahmedi Divanı (14. yy.), Hoca Dehhânî Divanı (14. yy.), Nesimi Divanı (14. yy.), Fatih Sultan Mehmed (Avnî) Dîvânı (15. yy.), Gülşeni (Saruhani) Divanı (15.yy), Hamdullah Hamdi Divanı (15. yy.), (Dede Ömer) Rûşenî Divanı (15. yy.), Şeyhi Divanı (15. yy.), Ahi Divanı (16. yy.), Arşi Divanı (16. yy.), Baki Divanı (16. yy.), Emri Divanı (16. yy.), Hayali Bey Divanı (16. yy.), Hecri Divanı (16. yy.), Taşlıcalı Yahya Bey Divanı (16. yy.), Vasfi Divanı (16. yy.), Vusuli Divanı (16. yy.), Zati Divanı (16. yy.), Enverî Divanı (17. yy. ), Fevzî Divanı (17. yy. ), Nefi Divanı (17. yy.), Nevizade Atayi Divanı (17. yy.), Şeyhülislam Yahya Divanu (17. yy.), Ecri Divanı (18.yy), Kâni Divanı (18. yy.), Nedim Divanı (18. yy.), Sünbülzade Vehbi Divanı (18. yy.), Şeyh Galib Divanı (18. yy.), Şeref Hanım Divanı (19. yy.), Zârî Divanı (19. yy.) üzerindeki tahlil çalışmalarını derleyerek gerçeküstü varlık teriminin alt başlıklarının geniş olması sebebiyle araştırmada, altı yüzyıllık bir zaman dilimini kapsayan toplam 30 divan taranmıştır. Bu eserlerin yüzyıllara göre dağılımı şu şekildedir: 14. yüzyıldan 3, 15. yüzyıldan 5, 16. yüzyıldan 10, 17. yüzyıldan 5, 18. yüzyıldan 5 ve 19. yüzyıldan 2 divan. Çalışmada divanlarda tespit edilen varlık ana başlığının alt başlıklarından biri olan, gerçeküstü varlıklara yer verilmiştir. 14.yy.-19.yy. arasındaki adı geçen gerçeküstü varlıklar tanık beyitlerle gösterilmiştir. Araştırma oluşturulurken tespit edilen gerçeküstü menfi varlıkların edebi ve terim anlamları verilerek kullanıldıkları beyitler tanık olarak gösterilmiştir. Taranılan divanlar tabloda yüzyıllarına göre tasnif edilmiştir. Ana varlıklar verilen tabloda büyük harflerle ve italik biçimde gösterilmiş olup, aynı anlama gelen yardımcı varlıklar küçük harfle gösterilerek tanık beyitleri ana varlıkların içinde kullanılmıştır. Grafikte ise divanlarda kulllanılan varlıkların kullanım sıklıkları tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Klasik Türk edebiyatı, Varlık, Gerçeküstü varlıklar, Menfi-müspet varlıklar.
Ahmed Bin Hemdem Kethüda Süheyli Divanı'nda tipler ve kişilikler
Klasik şiirimizin bugünün literatürü için karanlıkta kalan noktaları, araştırmacıların çalışmalarıyla aydınlatılmaya çalışılmaktadır. Mazmunların, remzlerin ve kelimelerin yanı sıra metni oluşturan yapı taşlarından olan tip ve kişiliklerin tespiti, metne hâkim olmayı kolaylaştıracaktır. Bu çalışmanın amacı da Klasik Türk edebiyatında "insan" temasıyla yola çıkılarak 16. yüzyıl sonu ile 17. yüzyılın ortalarına doğru yaşam sürdüğü tahmin edilen Süheyli mahaslı şairin Divanı'ndaki tip ve kişilikleri tespit etmektir. Bu bağlamda Divan'daki tip ve kişilikler taranmış, bulunan örnekler metinde yer aldıkları tanık beyitlerle birlikte, benzer özellik gösterenler küme oluşturacak şekilde çalışmaya dahil edilmiştir. Çalışmanın sonucunda tip ve kişilik bakımından zengin sayılabilecek Divan'dan hareketle şairin ailesindeki, çevresindeki ve kültür hazinesindeki isimlere ulaşılmıştır.
Klasik Türk edebiyatı kaynaklarından şiir mecmûaları Mecmûa-ı Eş'âr: SK. Hacı Mahmud Efendi, 5214
Çalışma konusu Süleymaniye Kütüphanesi Hacı Mahmud Efendi Koleksiyonu'nunda bulunan 5214 numaralı bir şiir mecmûasıdır. Karşılaştırmalı yöntemle incelediğimiz mecmûanın özelliği nazire mecmûası olmasıdır. Şiir ve nazire mecmûaları edebiyat tarihine kaynaklık ederek şairlerin estetik zevk anlayışlarını ve dönemde rağbet gören şairlerin arasındaki bağlarla şiir geleneğini anlamamıza katkı sağlar. Mecmûanın toplamı 53 varaktan oluşmaktadır. Şiirlerin bulunduğu kısım ise 43 varaktır. 1b-42a arasındaki varakların transkripsiyonlu metni verilmiş ve mecmûada yer alan şairlerin şiirlerinin neşredilmiş divanları ve diğer eserleriyle karşılaştırılması yapılıp dipnotta belirtilmiştir. Bu şekilde divanlarda bulunamayan şiirler ile tezkirelerde adı geçmeyen şairler tespit edilmiştir. Mecmûa değerlendirilirken şiirlerin muhtevaları ve çeşitli nazım şekilleriyle yazılmış olan nazirelerin ve şiirlerin matla' beyitleri tablo halinde verilip buradaki verilerden yararlanılarak dönem şairlerine daha kolay ulaşabilmek ve okuyucuya kolaylık sağlamak için bazı bilgiler grafiklerde de gösterilmiştir. Mecmûada mahlası olmayan şairlerle birlikte 85 şaire ait 204 gazel,2 müseddes, 2 murabba, 4 muhammes, 24 kıt'a, 15 rubâi, 30 müfret, 18 beyit, ve 4 tarih bulunmaktadır. Mecmûanın müellifi belli değildir. Şiirlerin tertibi ve müellifin imlâlarına bakılınca 19. yüzyılda tertip edildiği anlaşılmakla birlikte mecmûa temiz bir nüsha ve el yazmasından oluşmaktadır.
Klasik Türk edebiyatı kaynaklarından şiir mecmuaları (İBB Atatürk Kitaplığı BEL-YZ-K. 001565/6b-85b)
Çalışmamıza konu olan eser, İstanbul Büyükşehir Belediyesi, Atatürk kitaplığı, Bel_Yz_K. 001565 numarada kayıtlı şiir mecmuasıdır. Karşılaştırmalı yöntemle incelediğimiz mecmua özellik itibariyle nazire mecmûasıdır. En güzele ulaşma kaygısının yanında, usta-çırak ilişkisinin ve üstada öykünmenin de bir ürünü olan nazire mecmuaları edebiyat tarihine kaynaklık etmenin yanında yazıldığı dönemin şiir zevkini kavramımıza da katkıda bulunmaktadır. Mecmua 127 varaktan ve üç bölümden oluşmaktadır. Mecmûanın ilk bölümü diye adlandırabileceğimiz 1a' dan 10a' ya (1a, 6a, 6b hariç bu varaklarda Türkçe nazire ve şiirler vardır.) Farsça İbn-i Nusret, Mes' udi, Hafız, Sabuhi, Hilali, Kişveri, Molla Cami, Hüsrev-i Dıhlevi, Hace Kemal' in Farsça şiirleri bulunmaktadır. 10a (10a' nın öncesi 6b' dedir.) ile başlayıp 85b' de son bulan ve çalışmamıza konu olan kısım ise 76 varaktır. 15. ve 16. yy şairlerinin Türkçe gazel ve nazirelerinden oluşmaktadır. Üçüncü bölümde değişik yüzyıllarda yaşamış şairlerin farklı nazım şekilleriyle yazılmış şiirleri bulunmaktadır. Çalışmamıza konu olan esas metni oluşturan 6b-85b (6b' nin devamı 10a' dadır.) varakları arasındaki şiirler, divanlar ve yayımlanmış bilimsel çalışmalardaki şiirlerle mukayese edilerek mevcut farklılıklar dipnotta gösterilmiştir. Karışık varaklar çoban kaydı takip edilerek bulunmuş, şiirlerin elif-ba sırası korunmuştur. Mecmuada şairi belirlenemeyen iki gazel ile birlikte 128 şaire ait toplam 487 gazel bulunmaktadır. Anahtar kelimeler: Klasik Türk Edebiyatı Kaynakları, Nazire Mecmûası, İBB Atatürk Kitaplığı
Tipler ve kişilikler çerçevesinde Ahmet Cezbî'nin şiir dünyası
Edebi bir metnin kurgulanmasında önemli rol oynayan tipler ve kişilikler Klâsik Türk Edebiyatı döneminin aydınlatılması için incelenmesi gereken ilk unsurlardandır. Tip ve kişiliklerin metinlerde yaygın kullanılması metinlerin anlaşılmasını ve yorumlanmasını kolaylaştırır. Ayrıca manzum ve mensur eserlerde kullanılan tipler ve kişilikler müellifin çağdaş toplum yapısı hakkında bilgi edinmemizi sağlayan tarihi bir kaynak işlevi de görür. Bu çalışmada "Divân Edebiyatında İnsan" temasıyla, on sekizinci yüzyılın sonu ile on dokuzuncu yüzyılın başında yaşadığı tahmin edilen Himmetzade Ahmet Cezbi'nin eserlerindeki tip ve kişilikler tespit edilmeye çalışılmıştır. Çalışmada tiplerin temsili bir örneği seçilmiş benzerleriyle birlikte sınıflara ayrılmışlardır. Kişilikler ise metindeki kullanım alanlarına göre (dinî, tarihi, vb.) kümelendirilmiştir. Tüm tip ve kişilikler tanık beyitleriyle gösterilmiş çalışmanın sonuna dizin eklenmiştir.
Klasik Türk edebiyatında kaynaklar/mesneviler
"Klasik Türk Edebiyatında Kaynaklar/Mesneviler" başlıklı bu çalışma, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı'nda doktora tezi olarak sunulmak amacıyla hazırlanmıştır. Çalışmada ilk mesnevilerden başlanarak (11. yy.) 20. yüzyıla kadar yazılmış Türkçe mesneviler kaydedilmiş; mesnevi adına göre alfabetik sıra düzeni esas alınıp hem bibliyografik açıdan hem de içerik yönünden incelenmesi amaçlanmıştır. Mesnevilerle ilgili bibliyografik bilgi verilirken eserin kendi künyesiyle birlikte içerikleri anlatılmış ve eser üzerinde hazırlanan çalışmalar, tezler ve kitaplar yayımlanma tarihleri dikkate alınarak kaydedilmiştir. Mesnevilerle ilgili bibliyografya ve içerikle ilgili bütün bilgiler, çeşitli kütüphanelerden elde edilen eserlerden ve güncel internet kayıtlarından yararlanılarak bir araya getirilmiştir. Çalışmanın konusu, içerik "Ortak Başlıklı Mesneviler" ve "Diğer Mesneviler" olmak üzere iki ana başlıkta incelenmiştir. Her iki bölümde de mesnevi adlarına göre alfabetik sıra gözetilmiştir. Mesnevi başlıklarının yanında parantez içinde mesnevinin hicrî ve miladî takvime göre yazılış tarihi verilmiştir. Eser hakkında elde edilen bütün bilgiler belli bir düzen içerisinde verilmiş adından bahsedilen mesnevi, italik olarak gösterilmiş; 132 tanesi ortak başlıklı olmak üzere, toplam 187 mesnevi, çalışmanın amacı doğrultusunda incelenip değerlendirilmiştir. Anahtar Kelimeler: Mesnevi, Klasik Türk Edebiyatı, Ortak Başlıklı Mesneviler, Diğer Mesneviler