Theses supervised by Prof. Dr. Osman Parlak
21 theses · Çukurova University, Ege University
Pöhrenk (Kırşehir) fluorit yataklarının kökensel incelenmesi
Orta Anadolu'nun en geniş fluoritli bölgelerinden birini oluşturan Pöhrenk fluorit cevherleşmesi Lütesiyen yaşlı, yer yer karstlaşma ve silisleşme etkisinde kalmış karbonatlı kayaçlar içerisinde KD uzanımlı bir fay hattı boyunca yer alır. Sıvı kapanım verileri ve floritlerin Tb/La- Tb/Ca diyagramındaki konumu ceverleşmenin hidrotermal evrede meydana geldiğini ve homojenleşme sıcakığının 78,1-363oC arasında değiştiğini göstermektedir. Karbonat kayaçları içinde boşluk dolgusu şeklinde yer alan fluoritlerle beraber görülen silisleşme, çözeltilerin F (flor) elementiyle birlikte önemli miktarlarda çözülü Si içerdiklerin göstermektedir. Ayrıca fluoritleşme esnasında önemli kil oluşumlarıda meydana gelmiştir. Kaolinitin baskın kil mineral türü olası ortamın asidik olduğunun diğer bir kanıtıdır. Fluoritlerin Yüksek Değerlikli Katyonlar (HFS) ve Nadir Toprak Elementler (NTE) bakımından yankayaçlara göre fakir olmaları bu elementlerin cevher oluşturan çözeltilerden etkilenmediklerini yani hareketsiz davrandıklarını göstermektedir. Anahtar Kelimeler : Fluorit, Nadir Toprak Elemetleri , Flor, Pöhrenk, Kırşehir
Konya melanjı içerisinde yer alan amfibolitlerin kökeni
Yüksek Lisans Tezi olarak hazırlanan bu çalışmanın ana konusunu oluşturan metamorfik dilim, Hatip Ofiyolitik Melanjı içerisinde serpantinize tektonitler ile birlikte bloklar halinde gözlenmektedir. Metamorfik dilim genellikle amfibolitik kayaçlar ile temsil edilmektedir. Yapılan detaylı petrografik analizler sonucunda amfibolit, epidotlu amfibolit, amfibolit şist, aktinolit şist, granat amfibol şist, plajiyoklas amfibol şist, epidot amfibol şist gibi metamorfik kayaçlar tespit edilmiştir. Metamorfik dilime ait kayaç örneklerinin jeokimyasal özellikleri bu kayaçların toleyitik ve alkalen magma ürünü olduklarını göstermektedir. Toleyitik ve alkalen amfibolitlerin oluştukları manto kaynağını tespit etmek amacıyla iz ve nadir toprak element içeriklerinden yararlanılmıştır. Buna göre alkalen amfibolitler okyanus adası bazaltları (OIB) ile birebir örtüşmektedir. Bu nedenle alkalen amfibolitler Okyanus Adası Bazaltı'nın metamorfizması sonucunda oluştuğu şeklinde düşünülebilir. Toleyitik amfibolitler normal okyanus ortası sırt bazaltlarına (N-MORB), zenginleşmiş okyanus ortası sırt bazaltlarına (EMORB) ve oldukça tüketilmiş okyanus ortası sırt bazaltlarına (N-MORB) benzerlik sunmaktadırlar. Yapılan çalışmalar Çayırbağ-Hatip (Konya) bölgesindeki amfibolitlerin Geç Kretase'de Neotetis okyanusal baseninin gelişimi sırasında oluşan farklı bazik magmatik kayaçların okyanus içi bindirmeler sırasında dinamotermal metamorfizmaya uğramaları sonucunda oluştuklarını göstermektedir. Anahtar Kelimeler: Neotetis, ofiyolit, amfibolit, toleyitik, alkalen.
Tekman-Pasinler (Erzurum) arasında yüzeyleyen ofiyolitik birimlerin jeolojisi ve petrografik özellikleri
Tekman-Pasinler arasındaki çalışmada temeli, Triyas yaşlı Karataştepe Metamorfitleri oluşturmaktadır. Triyas-Senomaniyen arasında değişen yaş aralığına sahip Bozyokuştepe Karışığı, Metamorfitlerin üzerinde stratigrafik ilişkili olarak yer almakta ve üste doğru Kampaniyen yaşlı Üzümpınar Formasyonu'na geçmektedir. Çalışmanın ana konusu olan ofiyolit napları, Şahvelet Ofiyoliti olarak adlandırılmıştır. Birim; tektonitlere karşılık gelen, serpantinit ve harzburjitler ile kümülatlara karşılık gelen, tabakalı gabro ve izotrop gabrolarla, tektonitleri ve kümalatları kesen izole diyabaz dayklarından oluşmuştur. Ayrıca yer yer izlenen yastık yapılı ve akma dokusunun geliştiği bazaltların ofiyolitlerin volkanitlerine karşılık geldikleri düşünülmüştür. Ofiyolitlere karşılık gelen bu kayaç türleri arasındaki ilişkiler tektonik olup, sadece izole diyabazlar daha altta yer alan birimleri kesmektedir. Bu nedenle söz konusu birimlerin, düzenli bir ofiyolitik diziye karşılık gelmediği, daha çok ofiyolitik bir karmaşığa karşılık geldiği söylenebilir. Maestrihtiyen ile Pliyosen yaş aralığındaki kayaçlar daha yaşlı birimleri uyumsuzlukla örterler. Arazi gözlemleri ve jeokimyasal analizler neticesinde Şahvelet Ofiyolitlerine ait kayaçların; dalma-batma zonunda oluşmuş IAT (ada-yayı toleyitik) karakterli bir magmadan türedikleri ve Neotetis'in kuzey kolunun Üst Kretase'den itibaren kuzeye doğru dalmaya başlaması ile bu okyanus kabuğu üzerindeki, okyanusal kabukta gelişen yeni okyanus kabuğu (Suprasubduction) ürünleri olduğu sonucuna varılmıştır.
Aladağ (Adana-Kayseri arası) krom yataklarının yıllara göre üretim envanterinin çıkarılması
Bu çalışmada, Aladağ Ofiyolit Kuşağı içerisinde yer alan ve krom sahalarındaki yıllara göre krom üretim miktarlarının envanterinin hazırlanması amaçlanmıştır.Aladağ Ofiyolit Kuşağı içerisinde yer alan krom sahaları; Adana ili Pozantı ilçesi, Niğde ili Çamardı ilçesi, Kayseri ili Yahyalı ilçesi, Adana ili Feke ve Adana ili Karaisalı ilçeleri arasında kalmakta olup, çalışmada merkez üs olarak Aladağ ilçesi alınmıştır.Çalışma alanında bulunan ruhsatlarla ilgili Maden İşleri Genel Müdürlüğüne yıllık olarak verilen faaliyet bilgi formlarından elde edilen bilgilere göre yıllar itibariyle krom üretim miktarları, üretimi etkileyen faktörler, istihtam sağlama durumu ve ülke ekonomisine katkısı ortaya konulacaktır.Çalışma alanında bulunan ve krom üretimine yönelik faaliyet gösteren veya faaliyet göstereceğini beyan eden ruhsatlar için Maden İşleri Genel Müdürlüğüne verilen faaliyet bilgi formları, arama faaliyet raporları ve işletme projesi incelenerek Aladağ Ofiyolit Kuşağında yıllar itibariyle krom üretim miktarlarının yanı sıra, rezerv ve tenör bilgilerini de ruhsat sahiplerinin beyanları dikkate alınarak ortaya konulacaktır.Anahtar Kelimeler: Aladağ, Krom, Krom İşletmesi, Maden ruhsatları.
Refahiye ofiyolitinin kökeni (KD Erzincan)
Üzümlü-Çayırlı (Erzincan) bölgesinde yer alan inceleme alanı; Permiyen öncesi bir yaşa sahip Yoncayolu Formasyonu, Permiyen yaşlı Çayderesi Kireçtaşı, Jura-Kretase yaşlı Hozbirikyayla Formasyonu, bu birimleri tektonik olarak üzerleyen Refahiye Ofiyolitli Karışığı, tüm birimleri uyumsuz olarak örten Alt-Orta Eosen yaşlı Gülandere Formasyonu ve Miyosen yaşlı Kemah Formasyonu ile temsil edilmektedir. İnceleme alanında yer alan Refahiye ofiyoliti tabandan tavana doğru volkanikler hariç tam bir ofiyolit dizisi sunar. Volkanik kayaçlar ise daha ziyade melanj birimi içinde yer alırlar. Refahiye ofiyolitinin tabanı değişik oranlarda serpantinleşmiş harzburjit ve dunitler ile temsil edilmektedirler. Bunların üzerine iyi gelişmiş ultramafik (dunit, verlit, klinopiroksenit) ve mafik (gabro) kümülat kayaçları yer alırlar. İzotrop gabrolar (gabro, diyorit), levha daykları (diyabaz) ve plajiyogranitler ise istifin üst kesimlerini meydana getirmektedirler. Volkanikler ise bazalt bileşimli olup, değişik oranlarda alterasyona maruz kalmışlardır. Yapılan jeokimyasal çalışmalar sonucunda; izotrop gabro ve levha dayklarına ait kayaçların toleyitik ve boninitik magmadan itibaren oluştukları ve volkaniklerin ise hem toleyitik hem de alkalen magmadan itibaren oluştukları ortaya çıkmaktadır. Toleyitik ve boninitik magmadan türeyen Refahiye ofiyolitine ait kayaçların Neotetis'in kuzey kolunun Üst Kretase'den itibaren kuzeye doğru dalmaya başlaması ile okyanus içi yitim zonu üzerinde yay-önü ortamda oluştuğu sonucu ortaya çıkmaktadır. Alkalen magmadan türeyen volkaniklerin ise ofiyolit oluşumu ile ilgili olmadığı ve okyanus adası volkanikleri olduğu düşünülmektedir.
Karadağ (Narman-Erzurum) ve çevresindeki ofiyolitlerin kökeni
İnceleme alanında Üst Kretase yaşlı Karadağ ofiyoliti'ne ait magmatik kayaçlar ve bu birimleri uyumsuzlukla örten Tersiyer birimleri yer almaktadır.Karadağ (Narman-Erzurum) çevresinde yüzeyleyen ofiyolitik kayaçların en alt kesiminde ileri derecede serpantinleşmiş ultramafik tektonitler yer alırlar. Bunlar üzerine tektonik dokanakla kümülat ve izotropik gabrolar gelmektedir. En üst kesimde de gabroları kesen levha daykları, plajiyogranitler ve volkanikler bulunmaktadır. Bu bölgedeki ofiyolitlere bağlı ultramafik kayaçlar tektonik hatlar boyunca yoğun listvenitleşme sunmaktadırlar. Yapılan arazi ve petrografik çalışmalar neticesinde inceleme alanındaki ofiyolitik istifin düzenli bir istif olduğunu söylemek mümkündür. Jeokimyasal analizler neticesinde; Karadağ Ofiyolitine ait kayaçların toleyitik karakterli bir magmadan türedikleri ve Neotetis'in kuzey kolunun Üst Kretase'den itibaren kuzeye doğru dalmaya başlaması ile okyanus içi yitim zonu üzerinde oluştuğu sonucuna varılmıştır.Anahtar Kelimeler: Ofiyolit istifi, Dalma-batma Zonu, Karadağ, Narman-Erzurum
Diyarbakır (Çermik) ve Şanlıurfa (Karaali) illerinde yeralan kaplıca kaynaklarının kökensel incelenmesi
Bu çalışmada, Karaali (Şanlıurfa) ve Çermik (Diyarbakır) bölgelerinde yeralan kaplıca kaynaklarının özellikleri kökensel açıdan incelenerek karşılaştırma yapılmıştır. Karaali ve Çermik sıcak su kaynaklarının kimyasal analizleri yapılmıştır. Kaynak sularında anyon ve katyonların kökenleri açıklanmıştır. Bu verilerin yardımıyla Piper, Schoeller, ABD Tuzluluk, Wilcox diyagramları çizilerek, suların kimyasal bileşimlerinin litoloji ilişkileri ortaya konulmuştur.Karaali hâkim katyonu Ca ve hâkim anyonu HCO3 olup, Schoeller grafiğine göre Ca-HCO3 sular sınıfına girmektedir. Çermik hâkim katyonu Na, hakim anyonu HCO3 ve Cl olup, Schoeller grafiğine göre Na-Cl ile Na-HCO3 sular sınıfına girmektedir. Piper diyagramına göre Karaali ve Çermik karışık sular sınıfına girmektedir. ABD Tuzluluk diyagramına göre Karaali C2S1 ve Çermik C3S1 su sınıfında yer almaktadır. Sıcak sular; Wilcox diyagramına göre ?iyi kullanılabilir?, Fransız sertlik derecesine göre ?sert su? sınıflamasına girmektedir. Sıcak suların Cl içeriğinin düşük olması, sahayı besleyen su kaynaklarının meteorik orjinli olduklarını göstermektedir. Karaali ve Çermik suları Giggenbach diyagramına göre Denge Durumunda Olmayan veya Ham Sular bölgesinde yer almaktadır. Karaali sıcak su rezervuar derinliği 736 m, Çermik 1190 m bulunmuştur. Alfa ve Beta analizleri sonucu sıcak suların içme suyu standartlarına uygun olmadığı belirlenmiştir. Su kaynaklarının sıcaklıkları 41-52 oC ve debileri 6-27 l/s olarak belirlenmiştir.
Güneydoğu Anadolu orojenik kuşağındaki ofiyolitik ve granitik kayaçların jeokronolojisi
Bu çalışmada, Güneydoğu Anadolu Orojenik Kuşağı boyunca gözlenen magmatik/metamorfik birimlerin oluşum, soğuma ve yüzeyleme yaşlarının jeotermokronoloji yöntemleri ile hesaplanarak; (i) Neotetis'in güney kolunda Yitim zonu ile ilişkili kabuğun oluşum yaşı, (ii) okyanusun kapanmaya başladığı zaman aralığı, (iii) kıta-kıta çarpışmasının gerçekleşme zamanı ve (iv) kıta-kıta çarpışmasının hızının hesaplanması amaçlanmaktadır.Güneydoğu Anadolu Orojenik Kuşağı dünya üzerinde dağ oluşum süreçlerinin en iyi gözlemlenebildiği alanlardan birisidir. Kuşağın evrimi Neotetis'in güney kolunun Üst Kretase Miyosen zaman aralığında kapanımı ve kıta-kıta çarpışması sonucu yüksek plato oluşumunu içermektedir. Troodos (Kıbrıs)-Kızıldağ-Koçali-Semail (Umman) ofiyolitleri (95-90 My) Arap kıtası önü ofiyolit kuşağı ofiyolitlerini oluştururken, Göksun-İspendere-Kömürhan-Guleman ofiyolitleri (84-87 My) ise Toros kuşağı ofiyolitlerini oluşturmaktadır. Her iki okyanusal kabuk arasında ~5-7 My'lık oluşum yaşı farkı bulunmaktadır. Kuzey Arap kenarı ofiyolitleri 85-65 My arasında kıta üzerine yerleşirken, Toros kuşağı ofiyolitleri 82-84 My'dan önce Toros aktif kıta kenarının altına dalarak yay tipi granitoyidler (Esence?Baskil) tarafından kesilmişlerdir. Erken-Orta Eosen döneminde bölge yay gerisi havza koşullarında açılmaya başlamış olup, ~50 My zaman aralığında Berit metaofiyoliti en yüksek metamorfizmasına uğrayarak yüzeylemiştir. Doğanşehir granitoyidi Orta Eosende çok fazlı oluşum sürecini takiben Berit metaofiyoliti ve napları kesmiştir. Granitoyidler Eosen döneminde yükselimini sürdürürken yüzeylemeleri Burdigaliyen ? Messiniyen zaman aralığında gerçekleşmiştir.
Kızıldağ (Hatay) ofiyoliti'nde yer alan levha dayklarının kökeni
Doğu Akdeniz bölgesinde yer alan Kızıldağ (Hatay) ofiyoliti Güney Neotetis?te tabandan tavana doğru oldukça iyi korunmuş okyanusal litosfer kalıntıları ile karakterize edilmektedir. Yüksek lisans çalışması kapsamında Samandağ-Çevlik (Hatay) bölgesinde Akdeniz sahili boyunca iyi korunmuş yüzlekler sunan levha dayk kompleksinde ayrıntılı arazi ve laboratuar çalışmaları yapılmıştır. Levha dayk kompleksinde yer alan daykların kalınlıkları 0.5 cm ile 100 cm arasında değişmekte olup, aralarında gabro mercekleri içermektedirler. Dayklar petrografik olarak diyabaz, mikrodiyorit ve kuvarslı mikrodiyoritler ile temsil edilirken, gabro mercekleri ise gabro ve diyoritler ile temsil edilmektedir. Dayklarda yapılan tüm kayaç jeokimya çalışmaları, bu kayaçların toleyitik magmadan türedikleri ve Geç Kretese?de okyanus içi yitim zonu üzerinde oluştuklarını göstermektedir. Daykların kesme-kesilme ilişkileri ve TiO2 içerikleri göz önüne alındığında en az 3 farklı magma gelişiminin olduğu söylenebilir. Levha dayklarında ölçülen soğuma kenarı yönelimleri, Kızıldağ ofiyolitinin Güney Neotetis?te Geç Kretase döneminde gelişimini sürdüren yaklaşık D-B uzanımlı okyanusal rift ekseninin kuzey bölümüne ait olduğunu göstermektedir.
Mersin ofiyolitine ait magmatik ve metamorfik kayaçların U-Pb yöntemi ile yaşlandırılması
Türkiye'nin güneyinde yer alan Mersin ofiyoliti; doğuda Ecemiş fayı ve kuzeyde Bolkardağ metamorfikleri ile tektonik ilişkili, güney ve batıda ise Miyosen karbonatları tarafından uyumsuz olarak üzerlenmektedir. Tabandan tavana doğru; Toros karbonat platformu, ofiyolitli melanj, metamorfik dilim kayaçları ve ofiyolit (okyanusal litosfer kalıntıları) tektonostratigrafisi ile temsil edilmektedir. Yüksek lisans tez kapsamında Mersin ofiyolitine ait magmatik ve metamorfik kayaçlarda U-Pb SIMS tarihlendirmesi yapılmıştır. Zirkon ve rutil minerallerinden yapılan U-Pb tarihlendirmesi sonucunda; magmatizma yaşının 98.9 - 80.2 My arasında ve metamorfizma yaşının ise 108-80 My arasında olduğu ortaya çıkmıştır. Magmatizma ve metamorfizma oluşumunun eş zamanlı olmasından dolayı okyanus içi ortamda dengeli yitim zonu (steady state subduction) modeli kapsamında olaylar gelişmiştir. Elde edilen tüm veriler eşliğinde; Mersin ofiyoliti, Geç Kretase'de İç Toros okyanusunda okyanus içi yitim zonu üzerinde oluşmuş ve Toros platformu üzerine yerleşmiştir.
Helete (Kahramanmaraş) bölgesinde yer alan tektonomagmatik birimlerin jeokimyası ve tektonik önemi
Güneydoğu Anadolu'da iyi yüzlekler sunan Helete bölgesi (Kahramanmaraş) Güney Neotetis'in Geç Kretase-Erken Senozoyik yitim süreçleri ve zamanlamasının anlaşılması açısından önemlidir. Çalışma alanındaki ana yüzlekler (~26 km uzunlukta) KD-GB uzanımlı, kuzeye eğimli bindirme dilimleri halinde Toros bindirme kuşağının alt seviyelerinde yer almakta olup, Orta Miyosen'de Arap önülkesi üzerine yerleşmiştir. Çalışma alanındaki ana birimler yapısal olarak üstten alta doğru; (1) Güney Neotetis'in kuzey kıta kenarını oluşturan ve meta-karbonatlardan oluşan Malatya metamorfikleri, (2) Geç Kretase-Orta Eosen yaşlı karbonatlar (Harami formasyonu), (3) Ofiyolitik kayaçlar (Meydan ofiyoliti), (4) Volkanik kökenli kayaçlar (Helete), (5) Tektonik melanj ve (6) Arap ön ülkesi kayaçlarından oluşmaktadır. Kuzeyde yer alan Malatya metamorfikleri ve güneyde yer alan Arap ön ülkesi hariç diğer tektonik birimler granitoyidler tarafından kesilmişlerdir. Bu çalışma Meydan ofiyoliti, Helete volkanikleri ve alttaki melanj üzerine odaklanmaktadır. Meydan ofiyoliti yapısal olarak dilimlenmiş düzensiz bir okyanusal kabuk kesiti sunmaktadır. Bunlar; ultramafik-mafik kümülatlar, izotrop gabro, levha dayk kompleksi ve volkanosedimanter kayaçlardan oluşmaktadır. Kabuksal kayaçların tüm kayaç jeokimyası ve mineral kimyası verileri yitimle ilişkili bir tektonik ortamı işaret etmektedir. Meydan ofiyolitini kesen asidik intrüzif ve ekstürizif kayaçlardan (granit, granofir, aplit ve riyolit) 83-88 My U-Pb zirkon yaşları elde edilmiştir. Helete birimi bazikten asidiğe doğru değişen kayaçlarla (bazalt, bazaltik-andezit, andezit, riyodasit ve dasit) temsil edilirler. Jeokimyasal açıdan Helete volkanikleri toleyitik magmadan evrimleşmişlerdir. N-MORB'a göre normalize edilmiş örümcek diyagramında negatif Nb anomalisi oldukça belirgin olup, volkanik kayaçların yitimle ilişkili bir ortamda oluştuklarını göstermektedir. Helete birimini kesen granitoyid kayaçlarından (granit, granodiyorit, tonalit, gabro, diyorit ve dasit) 86-93 My U-Pb zirkon yaşları elde edilmiştir. Melanj biriminde neritik kireçtaşı, rekristalize kireçtaşı, altere volkanik ve az oranda amfibolitik kayaç blokları serpantinitik veya volkanik kökenli matriks içinde görülmektedir. Melanj birimini kesen granitoyid kayaçlarından (granit porfir, granodiyorit porfir ve kuvarslı diyorit) 87 My U-Pb zirkon yaşları elde edilmiştir. Helete birimini kesen Geç Kretase yaşlı granitoyidler arazide haritalanabilir boyutlarda olup, stratigrafik olarak Orta Eosen yaşlı sedimanter birim tarafından örtülürler (ince bir taban konglomerası ve üste doğru Nümmülitli kireçtaşları). Bu nedenle bu çalışmada sunulan yeni izotopik yaşlar, jeolojik haritalama, yapısal ve sedimanter veriler, Helete biriminin Eosen yaşını ile ilgili yapılan yorumları ciddi anlamda sorgulamaktadır. Çalışma alanındaki tüm tektonomagmatik birimler Geç Kretase'de kuzeye dalan okyanus içi yitim zonu üzerinde oluşmuşlardır.
Kızıldağ (Hatay) ofiyolitini oluşturan farklı magmatik kayaların U-Pb yöntemi ile yaşlandırılması
Yüksek lisans tez çalışması kapsamında SIMS (Secondary Ion Mass Spectrometer) zirkonU-Pb yöntemi ile Kızıldağ (Hatay) ofiyolitine ait kabuksal kayaların tarihlendirmesi amaçlanmıştır. Kızıldağ (Hatay) ofiyoliti, Türkiye'de Neotetis ofiyolitleri içinde en iyi korunmuş okyanusal litosfer kalıntılarını içermektedir. Tarihlendirmesi yapılan zirkonların boyutlarının genel olarak 12-150 µm arasındadır. Tipolojik olarak kısa-küt veya uzun prizmatik şekillerde olup, genellikle belirgin bir zonlanma görülmemekle birlikte bazı zirkon kristallerinde yamalı ve iskeletimsi zonlanma göstermektedir. Tarihlendirilen zirkonlar magmatik kökenlidirler (Th/U=0.34-3.47).Kızıldağ (Hatay) ofiyolitine ait kabuksal kayalarda gerçekleştirilen zirkon U-Pb jeokronoloji çalışmaları sonucunda elde edilen 10 adet mafik ve felsik kaya örneğine ait yaşlar 90.6±6.4 – 97.7±1.1 My arasında değişmektedir.Birbirleri ile hata payları içerisinde örtüşen yaş aralıklarından yola çıkarak SSZ-tipi kabuk oluşumunun zaman aralığının 1.3-7.2 My ile sınırlanmış olduğu görülmektedir.Kızıldağ (Hatay) ofiyolitinden elde edilen SSZ-tipi kabuk ile ilgili jeokronolojik verilerdeki hata payına bağlı minimum ve maksimum yaş aralıklarının 84.20 My - 98.8 My arasında değişmesi (14.6 My), Güney Neotetis okyanusal baseninin Senomaniyen-Kampaniyen dönemindeki okyanus içi yitimi ile kıta kenarına ofiyolit yerleşimi ve Kızıldağ (Hatay) ofiyolitini örten en yaşlı stratigrafik birimin Mastrihtiyen yaşlı olması, bölge jeodinamiği ile uyumluluk sunmaktadır.
Koçali karmaşığını (Adıyaman) oluşturan okyanusal birimlerin petrolojik özellikleri ve tektonik önemi
Güney Neotetis'i meydana getiren kıtasal riftleşme ve yitimin kanıtlarına Koçali Karmaşığı içinde rastlanır. Bu karmaşık, aralarında lavlar, volkanoklastik sedimanlar, pelajik karbonatlar, radyolaritler ve manganlı çökeller ile ofiyolitik birimlerin olduğu kıvrımlı, tektonik-dilimli bir istiftir. Koçali volkanik-tortul seriye ait ara tabakalı şerit çörtlerde Geç Triyas – Geç Jura yaş aralığında radyolaritler bulunur. Orta?-Geç Triyas yaşlı istifin alt kesiminde (Tarasa formasyonu) zenginleşmiş okyanus ortası sırtı bazaltı (E-MORB) egemendir. Üzerindeki Geç Triyas – Orta Jura aralığı (Konak formasyonu) okyanus adası bazaltı (OIB) ve E-MORB ardalanmalarıyla temsil edilir. Yapısal konum dikkate alındığında bazaltlar, kıta-okyanus geçiş kuşağının dıştaki kısmı içinde püskürmüştür. Kıtasal riftleşme olasılıkla Geç Triyas (Karniyen-Noriyen) sırasında gerçekleşmiştir. Erken-Orta Jura yaşlı lavlar ile volkanoklastik sedimanlar muhtemelen kıtasal riftleşme sonrasındaki volkanizmayı işaret eder. Ek olarak, Karadut Karmaşığı Arap önülkesinin hemen üzerinde göreceli olarak düşük bir yapısal konumda yer almış kesikli bir oluşumdur. Kıtasal riftleşme sonrasında daha kuzeyde, Bitlis-Pütürge mikro levhacığı ile Arap platformu arasında gelişen Güney Neotetis içinde MORB ve ofiyolitik kayaçlar oluşmuştur. Geç Kretase dalma-batma zonu (SSZ) okyanusal litosferinin bir kalıntısı olan bu ofiyolitler Koçali ofiyoliti olarak tanımlanmıştır. Güney Neotetis içerisinde gelişmiş olan Koçali ofiyoliti Doğu Akdeniz bölgesindeki Kızıldağ (Türkiye), Troodos (Kıbrıs), Baer-Bassit (Suriye) ve Semail (Oman) ofiyolitlerini kapsayan peri-Arabian ofiyolit kuşağının bir parçasıdır. Koçali ofiyolitinin iç yapısı, petrolojisi ve jeokimyası ada-yayı toleyitinden (IAT) boninitik bileşime ve geç evre (gabro dayk) IAT bileşimine doğru bir magmatik ilerleme göstermektedir. Eş yaşlı Kızıldağ, Troodos ve Baer-Bassit ofiyolitlerindeki benzer yapısal özellik ve jeokimyasal eğilim, bu çok aşamalı SSZ magmatizmasının Tetis ofiyolitlerinin çoğunda yaygın olduğunu göstermektedir. Koçali ofiyoliti kabuksal birimlerinin jeokimyası, Tetis dalımı içindeki SSZ magmatizmasının çok aşamalı bir evrimini yansıtmakta ve bu çok aşamalı magmatizmanın Geç Kretase sırasında Güney Neotetis okyanusundaki bir yay-önü tektonik ortamında eş zamanlı olarak aktif olduğunu ortaya koymuştur. Bu Tetis dalımı, Eosen-Oligosen Izu-Bonin-Mariana sistemindeki erken yay volkanizmasıyla benzeşmektedir. Koçali Karmaşığı'nın Arap platformunun üzerine olan tektonik yerleşimi de en erken Maastrihtiyen devrinde vuku bulmuştur. Bölgesel yorum, Doğu Akdeniz bölgesi ve farklı alanlarda izlenebilen Triyas dönemindeki kıtasal riftleşme örnekleri ile dalma-batma zonu (SSZ) okyanusal litosfer kalınıtılarının karşılaştırılmasıyla yapılmaya çalışılmıştır.
Göksun ofiyoliti ve Esence granitoyidi (Kahramanmaraş)'ni oluşturan farklı kayaların U-Pb yöntemiyle yaşlandırılması
Yüksek lisans tez çalışması kapsamında zirkon/titanit U-Pb LA-SF-ICP-MS yöntemi ile Göksun (Kahramanmaraş) ofiyolitine ait okyanusal kabuk kayaçları ve bunları kesen Esence granitoyidine ait kayaçların yaşlandırılması amaçlanmıştır. Göksun (Kahramanmaraş) ofiyoliti, Türkiye'de iyi korunmuş okyanusal litosfer kalıntılarından birini oluşturmaktadır. Göksun (Kahramanmaraş) ofiyoliti Güneydoğu Anadolu orojeninde KD-GB yönelimli, metamorfik Toros karbonat platformu (Malatya metamorfik birimi) tarafından sınırlanan bir tektonik pencere içerisinde yüzlekler sunmaktadır. Göksun ofiyoliti ve Malatya metamorfik birimi Esence granitoyidi tarafından kesilmektedir. Tüm bu birimler Geç Kretase'den itibaren Güney Neotetis okyanusunun kapanmasına bağlı olarak güneye doğru hareket etmiş ve Geç Eosen döneminde Maden kompleksi üzerine bindirmişlerdir. Kabuksal kayalarda gerçekleştirilen yeni zirkon U-Pb yaşlandırması ile Göksun ofiyolitine ait kabuksal kayaların kristallenme yaşları ve magmatizmanın oluşum aralığının belirlenmesi hedeflenmiştir. Göksun ofiyolitine ait kabuksal kayalardan elde edilen zirkon mineral fazlarında gerçekleştirilen U-Pb yaşlandırması ile ~89-82 My yaş aralıkları elde edilmiştir. Esence granitoyidinin kristallenme yaşı ve Göksun ofiyoliti ile olan ilişkisini tespit etmek amacıyla yeni zirkon-titanit U-Pb yaşlandırması gerçekleştirilmiştir. Esence granitoyidlerine ait kayalardan ise ~85-77 My aralığında yaşlar elde edilmiştir. Bu veriler Güney Neotetis'te Geç Kretase'de okyanus içi yitime bağlı okyanusal kabuk oluşumu ve üzerleyen ensimatik ada yayı volkanizmasının zamanlamasının ~5-6 My olduğunu işaret etmektedir. Ofiyolit ve yay volkanizmasının oluşumundan sonra Toros platformu altına daldıkları ve sonrasında And-tipi kıta kenarında Esence granitoyidi tarafından kesildikleri anlaşılmaktadır.
Kozan (Adana) kuzeyinde Emirgazi grubunda gözlenen sedimanter ve magmatik kayaçların kökeni
Doğu Toroslarda, Kozan (Adana) bölgesinde yüzlekler sunan Geyikdağ Otoktonunun temelini oluşturan Emirgazi Grubuna ait Kozan Formasyonu Oruçlu Üyesi'ne ait kumtaşlarında ve bunları kesen magmatik kayaçlarda jeokimyasal ve jeokronolojik çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Kumtaşlarında kırıntılı zirkon U-Pb tarihlendirmesi ile 524±12 My ile 595.5±7.6 My arasında değişen maksimum depolanma yaşları [Geç Neoproterozoyik (Ediyakaran) – Erken Kambriyen (Terrenöviyen)] elde edilmiştir. Gabroyik kayaçlardan ise 588±23 My ve 524.27±1.46 My kristallenme yaşları elde edilmiş olup, Geç Neoproterozoyik (Ediyakaran) - Erken Kambriyen (Terrenöviyen) dönemini işaret etmektedir. Elde edilen jeokronolojik ve jeokimyasal veriler; Geyikdağ Otoktonu ile temsil edilen Doğu Toroslar'daki Kadomiyen (Geç Neoproterozoyik - Erken Kambriyen) temelin (Emirgazi Grubu, Kozan Formasyonu), Gondwana'nın kuzey kenarına bitişik bir yay-gerisi havzada gelişen bir dizi sedimanter ve magmatik süreçlerle şekillendiği sonucuna varılmıştır.
Pozantı-Karsantı ofiyoliti (Aladağ, Adana) Hızar bölgesi kromit mineralizasyonu ve tekil daykların kökeni
The Pozantı-Karsantı (Aladağ) ophiolite (PKO) in the Eastern Tauride was emplaced onto the Tauride platform during the Late Cretaceous and is represented by ophiolite-related mélange, metamorphic sole, and a complete oceanic lithosphere remnant, in ascending order. Mantle peridotites, ultramafic to mafic cumulates, isotropic gabbro, sheeted dikes, plagiogranite, and volcanics make up the oceanic lithosphere. The PKO contains two types of chromitite occurrences. These are (a) banded chromitites found in cumulate dunites near the Moho and (b) podiform chromitites found in harzburgites beneath the Moho. Hızar area, located northwest of Aladağ, is distinguished by banded chromitites, dunites, and numerous isolated dikes cutting the aforementioned rocks. The alternation of chromitites and dunites is a prominent feature in the Hızar area. This suggests that they formed near the Moho transition zone as a result of peridotite-melt interaction around the mantle-crust boundary. Diabase characterizes the isolated dikes, which range in thickness from 50 cm to 8 m. The mafic dikes are basaltic in composition and have chondrite-normalized REE patterns that are depleted in LREE. The N-MORB normalized multi element diagram and tectonic discrimination diagrams based on immobile elements both indicate that isolated dikes formed in a subduction-related setting. A plagiogranite dike cuts the gabbro unit of the PKO (Aladağ), is tonalite in composition, and its genesis is similar to that of oceanic gabbro. Geochemistry of the plagiogranite indicates that it formed in a subduction-related tectonic setting. LA-ICP-MS Zircon U-Pb dating of the plagiogranite yielded a crystallization age of 89.34±0.32 Ma (Late Cretaceous). All evidence suggests that the PKO formed in forearc setting of suprasubduction zone during the Late Cretaceous.
Harmancık - Orhaneli (Bursa) bölgelerinde gözlenen ofiyolitik kayaların petrolojik özellikleri
Kuzeybatı Türkiye'de Bursa ilinin güneyinde, İzmir-Ankara-Erzincan (İAE) okyanusal baseninden türeyen Geç Kretase yaşlı Harmancık ve Orhaneli ofiyolitlerine ait mafik ve ultramafik kayaçlar yüzeylenmektedir. Harmancık (Bursa) bölgesinde manto tektonitlerine ait kayaçlar (Cpx-harzburjit, harzburjit ve dunit) ve bunları değişik yapısal seviyelerde kesen tekil diyabaz daykları görülmekte iken, Orhaneli bölgesinde ise az oranda manto tektonitlerine ait peridotitler ile yoğun olarak ultramafik ve mafik kümülat kayaçlar gözlenmektedir. Harmancık bölgesinde yoğun olarak podiform kromitit oluşumları ve az oranda bantlı kromititler, Orhaneli bölgesinde ise baskın olarak bantlı kromititler bulunmaktadır. Harmancık ofiyoliti peridotitleri abisal ve yay-önü karakter sunar, %10-20 oranında kısmi ergime kalıntıları olup 0.38-0.68 Cr# değerlerine sahiptirler. Orhaneli ofiyoliti peridotitleri ise yay-önü karakter sunar, %15-22 oranında kısmi ergime kalıntıları olup 0.47-0.86 Cr# değerlerine sahiptirler. Kromititler podiform kromit olarak sınıflanmaktadır. Harmancık bölgesi kromititlerinin Cr# değerleri 0.66-0.82 arasında, Orhaneli bölgesi kromititleri ise 0.76-0.92 Cr# değerlerine sahip olup >%30 kısmi ergime süreçleri ile oluşmuşlardır. Her iki bölgedeki kromititlerin boninitik özellikteki magmanın yan kayaç (harzburjit) ile etkileşimine bağlı olarak oluştuğu sonucuna varılmıştır.
Guleman (Elazığ) ofiyolitinin jeokimyası, jeokronolojisi ve tektonik önemi
Guleman (Elazığ) ofiyoliti Türkiye'nin önemli kromitit cevherleşmelerini içermekte olup tabandan tavana doğru manto tektonitleri, ultramafik-mafik kümülatlar, plajiyogranit ve bazik volkaniklerden oluşan eksikli bir istiftir. Plajiyogranit kayacının zirkon U-Pb izotop yöntemiyle tarihlendirilmesi ile Geç Kretase (92.0±3.7 My) kristallenme yaşı elde edilmiştir. Guleman (Elazığ) ofiyolitine ait manto tektonitleri yay-önü jeodinamik ortamda oluşmuştur. Manto tektonitlerindeki krom spineller orta ila yüksek Cr# [Cr/(Cr+Al)=0.43–0.76] numarası ile temsil edilmektedir. Harzburjit ve dunitlerdeki olivinler forsteritçe (Fo89-96) zengin olup yay-önü tektonik ortamda tüketilmiş bir manto kaynağının yüksek derecede kısmi ergimesini işaret etmektedir. Kromititler içerisindeki krom spinellerin ana magma kompozisyonları boninitik ergiyikler ile önceden tüketilmiş peridotitler arasındaki reaksiyonu işaret etmektedir. Ultramafik kümülatlar tabanda saçınımlı ve bantlı kromitler içeren dunitik kayaçlar ile başlamakta ve bunu verlit, klinopiroksenit ardalanımı izlemektedir. Kümülatların üst kesimlerini olivinli gabro, gabronorit ve gabro içeren mafik kayaçlar oluşturur. Kümülat kayaçlardaki mineral fazlarının kristallenme sırası olivin (Fo81-84)±krom spinel (Cr#0.61-0.49), klinopiroksen (Mg#75-96), plajiyoklaz (An84-98) ve ortopiroksen (Mg#69-85) ile karakterize edilmektedir. Kümülatlardaki oldukça yüksek magnezyumlu klinopiroksen ve ortopiroksenlerin varlığı ile plajiyoklazın erken fraksiyonlanma fazı olarak görülmemesi, ilksel bazaltik bir ergiyikten itibaren orta-yüksek basınç koşullarında (<10 kb) kristal fraksiyonlanmasını işaret etmektedir. Kümülat kayaçlardan elde edilen veriler yitimle ilişkili bir tektonik ortamı işaret etmektedir. Caferi volkanitlerine ait kayaçların ana, iz element ve nadir toprak element içerikleri yay-önü jeodinamik ortamda oluşumu desteklemektedir. Elde edilen veriler, Guleman ofiyolitine ait okyanusal litosferin Güney Neotetis okyanusal baseninde Geç Kretase'de yay-önü ortamda yitim başlangıcı proseslerine bağlı olarak oluştuğunu desteklemekte ve Doğu Akdeniz bölgesindeki diğer ofiyolitlere büyük benzerlikler sunmaktadır.
Amanos dağlarında Osmaniye-Kahramanmaraş arasındaki bölgede yüzeyleyen magmatik kayaçların jeokimyası, jeokronolojisi ve tektonik önemi
Amanos ofiyoliti Arap platformunun KD kenarında yer almaktadır. Amanos ofiyoliti eksikli bir ofiyolit istifi ile temsil edilmekte olup Arap platformu üzerinde tabandan tavana doğru; ofiyolitik melanj, metamorfik dilim, manto tektonitleri ve kümülatlardan oluşmaktadır. Manto tektonitleri etrafı dunitik zarflarla çevrili kromitit oluşumları içermekte olup farklı yapısal seviyelerde diyabaz daykları tarafından kesilmektedirler. Ofiyolitik birimler arasındaki dokanak ilişkisi tektoniktir. Amanos Dağlarında Arap platformunun temelini oluşturan Paleozoyik yaşlı kırıntılı istif Mesozoyik platform karbonatları tarafından uyumsuz olarak üzerlenmektedir. Çalışma alanında sedimanter melanj, serpantinit matriks melanj, heterojen melanj ve çamur diyapiri olmak üzere dört farklı melanj türü bulunmaktadır. Amanos ofiyolitinin tabanındaki metamorfik dilime ait amfibolitler kökensel olarak ada yayı toleyitlerine (AYT) benzerlik sunarlar. Bu kayaçlar okyanus içi yitim zonunda 548±3 oC ile 571±9 oC sıcaklık ve 5.8± 0.6 ile 4.1±0.5 kbar basınç koşullarında Geç Kretase (Zirkon U-Pb: 94.60±6.62 My) döneminde metamorfizmaya uğramışlardır. Tüm kayaç ana-iz element ve mineral kimyası analizleri ile manto peridotitlerinin; ilki Geç Triyas-Alt Kretase döneminde okyanus ortası sırtı ortamda verimli okyanusal manto (lerzolit) peridotitlerin %15-18 ve ikincisi ise Geç Kretase'de yayönü ortamda tüketilmiş peridotitlerin (harzburjit) ≥%25 kısmi ergimesi sonucu iki aşamalı kısmi ergimeye maruz kaldıkları anlaşılmaktadır. Kromititler içerisindeki krom spinellerin yüksek Cr# (76.65) ve TiO2 (%0.21) değerleri ile genel olarak tüketilmiş peridotit alanında yer aldıkları ve oluşumları sırasında boninitik magma ile etkileşimde bulundukları görülmektedir. Kümülat gabro ve diyabaz dayk kayaçlarının tüm kayaç ana-iz ve mineral kimyası içerikleri hem okyanus içi yitim zonunda yay-önü ortamında oluşan boninitik magmatizma hem de yitim gerilemesi veya dalan levhanın yırtılması sonucu oluşan zenginleşmiş manto ürünü alkalen magmatizmadan türediklerini desteklemektedir. Erken Miyosen yaşlı bazaltik volkanizmanın hem toleyitik hem de alkalen magma ürünü olduğu tespit edilmiştir. Volkanikler, zenginleşmiş manto kaynağından itibaren (granat ve spinel) sırasıyla %3-4 (alkali) ve %8-10 (toleyitik-alkali) arasındaki kısmi ergimeye bağlı oluşmuşlardır. Tüm bu olaylar Geç Triyas-Miyosen döneminde Güney Neotetis okyanusunun açılma ve kapanma süreçlerinde meydana gelmiştir.
Kulp (Diyarbakır) kuzeyinde gözlenen ofiyolitik kayaçların jeolojisi, petrografisi ve jeokimyası
Kulp (Diyarbakır) kuzeyinde gözlenen ofiyolitik birimler hem Bitlis Metamorfikleri ile hem de Çüngüş Formasyonu ile tektonik dokanak ilişkisine sahiptir. Kulp Ofiyoliti esas olarak manto tektonitleri, ultramafik ve mafik kümülatlar, levha daykları, volkanikler ve arakatkılı pelajik sedimanlarda oluşmaktadır. Okyanusal kabuk kayaçlarında (volkanik, levha dayk ve tekil dayk) gerçekleştirilen jeokimyasal çalışmalar ile bu kayaçların bazik bileşimde oldukları belirlenmiştir. Kayaçların ana ve iz element içerikleri; volkanikler ve levha dayklarının daha ziyade normal okyanus ortası sırtı bazalt (N-MORB) mantosuna benzerlik sundukları, tekil daykların ise normal okyanus ortası sırtı bazalt (N-MORB) ile zenginleşmiş okyanus ortası sırtı bazalt (E-MORB) mantosu arasındaki bir manto kaynağından beslendikleri anlaşılmaktadır. Kulp Ofiyolite ait okyanusal kabuk kayaçlarının gelişiminde yitim bileşeninin gözlenmediği gerek Ta/Yb – Th/Yb ve Nb/Th – Y diyagramlarında açıkça görülmektedir. Bunun yanısıra, V-Ti ve Ta-Hf-Th gibi tektonik ortam diyagramları da bu kayaçların okyanus ortası sırtı ortamında oluştuğunu işaret etmektedir. Cr-Y diyagramı, çalışma alanındaki volkanikler, levha daykları ve tekil daykların normal okyanus ortası sırtı manto kaynağının yaklaşık %20-25 kısmi ergimesinin ürünü olduklarını göstermektedir. Yukarıda özetlenen jeokimyasal veriler, Kulp (Diyarbakır) kuzeyinde gözlenen ofiyolitik birimlere ait okyanusal kabuk kayaçların (volkanik, levha dayk ve tekil dayk) Güney Neotetis okyanusal baseninde Geç Triyas-Erken Kretase dönemindeki açılma rejimine bağlı olarak okyanus ortası sırtı (MOR) tektonik ortamında heterojen bir manto kaynağının farklı derecelerdeki kısmi ergimesi ile oluştuklarını işaret etmektedir. Kulp (Diyarbakır) kuzeyinde gözlenen ofiyolitik birimlere ait okyanusal kabuk kayaçların jeokimyasal özellikleri bakımından Masirah (Umman) Ofiyolitine büyük benzerlikler sunduğu görülmektedir. Anahtar Kelimeler: Ofiyolit, levha dayk, bazalt, tekil dayk, kümülatlar
İpekböceği Bombyx mori'de larval-pupal gelişim süresince juvenil hormon analoğu fenoksikarb'ın posterior ipek bezi üzerine etkisi
İpek bezi ipek böceği Bombyx mori'de tüm vücut boyunca devam eden bir yapıya sahiptir ve larval pupal metamorfoz sırasında dejenere olur. Endokrin sistem tarafından kontrol edilen bu dejenerasyon programlanmış hücre ölümü yoluyla gerçekleşir. Bu süreci denetleyen başlıca iki hormon 20-hidroksiekdizon ve juvenil hormondur. İpek bezi ektoderm orijinli bir doku olup dallanmış yapıdaki nukleusları ile karakterize edilir. Bezin posterior ucu kapalıdır. Anterior uç ise ön taraftan dışarı açılmadan hemen önce birleşerek ipek salgısının tek bir iplik halinde dışarı çıkmasını sağlar. Posterior ipek bezi fibroin proteinin salgılanmasından sorumludur. Endokrin sistemin posterior ipek bezinde larval-pupal dönemde meydana gelen metamorfik değişimler ile arasındaki ilişkiyi ortaya çıkarmak için son larval dönemin başında tek dozda juvenil hormon analoğu fenoksikarb uygulaması yapılmıştır. Çalışmamızda histolojik teknikler kullanılarak larval-pupal metamorfoz süresince posterior ipek bezindeki morfolojik değişimler gösterilmiştir. Lizozomal bir enzim olan asit fosfataz enzim aktivitesi tayin edilmiştir. Bunlarla birlikte sodyum dodesil sülfat poliakrilamid jel elektroforezi (SDS-PAGE) yöntemi ile posterior ipek bezindeki total protein profili ortaya koyulmuştur. Çalışmada ipek böceği Bombyx mori posterior ipek bezindeki programlanmış hücre ölümü sürecinde endokrin sistemin rolü araştırılmıştır. Anahtar sözcükler: Bombyx mori, fenoksikarb, ipek bezi, apoptoz, otofaji, asit fosfataz, SDS-PAGE.