Theses supervised by Doç. Dr. Ahmet Yaşar
10 theses · İstanbul Beykent University
Hayırseverlikten Hayırsızada'ya: Son dönem Osmanlı İstanbul'unda köpekler
Bu tez, son dönem Osmanlı İstanbul'undaki köpekleri incelemektedir. Kamusal alanda himaye edilen köpeklerin toplumdaki kültürel yansımalarına odaklanmaktadır. Şehrin gündelik yaşamında fayda ve zararlarının yanında bir simge halinde var olan ve İstanbul'un köpekli bir şehir olarak tanınmasını sağlayan bu canlıların, Osmanlı toplumu açısından algılanışına ve bu algının son dönem Osmanlı İstanbul'unda değişmeye başlamasıyla birlikte doğrudan şiddet, itlaf ve sürgün gibi yaptırımların belirginleşmesine yoğunlaşmaktadır. Kamusal alanlarda kuşatıcı bir biçimde bulunan köpeklerin bu hayat sahasını, gündelik yaşamı inanç ve gelenekleri doğrultusunda inşa eden insanların onlarla kurduğu merhamet ve hayırseverlik ilişkilerinin yanında, özlerinden gelen davranışlarının dayatmasıyla elde ettiklerini iddia etmektedir. Köpeklerin tembellik, saldırganlık ve hastalık dağıtıcılığı gibi özelliklerinin onları kriminalize ederek devletin modernleşme sürecinde gerçekleşen, devletin yahut insanların fail olduğu yaptırımlara dayanak oluşturduğunu öne sürmektedir. Öte yandan gündelik yaşamda iktidar alanlarının korunaklı ve caydırıcı oluşuyla yaşayan köpeklerin, Osmanlı Devleti'nin modernleşme sürecinde şehrin kamusal alanlarındaki hâkimiyetini kuvvetlendirmesiyle birlikte, Avrupamerkezci çağdaşlaşma faaliyetleri doğrultusunda sürekli bir biçimde kriminalize olduklarını iddia etmektedir.
Seyr ü Temâşâ: 19. yüzyıl İstanbul'una seyahat
Dünyada eşine az rastlanılır tarihi bir geçmişe sahip olan İstanbul, olağanüstü kültürel karışımı ile her asrın en dikkat çeken şehirlerinden biri olmuştur. 19. yüzyıla gelindiğinde ise ulaşım teknolojisindeki gelişmeler seyahati daha konforlu ve güvenli hale getirmiş, seyahatin kısıtlı imkânlarını ortadan kaldırmıştır. Bu dönemde seyahat ayrıcalık ya da zorunlu bir amaç uğruna çıkılan bir yolculuk olmakla birlikte, farklı ülkeleri ve kültürleri yakından görmek için yapılan keyfi yolculukların da çağı olmuştur. Avrupa'da seyahatin yükselişi ile sadece seçkinlere değil, orta sınıfa da seyahat etme imkânı sunulmuştur. 19. yüzyılda sanatsal değeri olduğu kadar döneme ait bilgiler de sunan gravürlerin seyahatnamelerde daha fazla yer alması pitoresk seyahate çıkma konusunda özendirici olmuştur. Asırlardır İstanbul hakkında yazılan seyahatnamelerin çeşitlenerek çoğalması Avrupalılar için Doğu'ya seyahatin amacının çok yönlü olduğunu göstermiştir. Bu çalışmada kitaplarda gördüğü manzaranın içinde olmak isteyen seyyahların İstanbul'a gelerek kendi kültür birikimi ve güzellik anlayışı ile şekillendirdikleri hayali anlatılar ve manzaralardan gerçek anlatılar ve manzaralara evrilen seyahatnameleri incelenmiştir.
19.yüzyıl İstanbul'unda inşa edilen Selatin Camii avluları
Bu tez, 19. yüzyılda Osmanlı İstanbul'unda inşa edilmiş selatin camilerin avluları üzerinden iktidarın kamusal alanlardaki görünüm biçimlerini incelemektedir. İktidarın halk ile iletişime geçtiği kılıç kuşanma, cülus törenleri, Cuma selamlıkları, bayramlaşma ve kandilleşme gibi dini ve siyasi törenlerin yapıldığı cami avlularının 19.yüzyıldaki değişimini ele almaktadır. Cami avlularının 19. yüzyıl öncelerişehirlilik olgusunun yaşanabildiği; kadın ve erkeğin, Müslüman ve gayrimüslimin bir arada olabildiği, farklı etnik ve dini unsurların etkileşimleri üzerinden din dışı bir biçimde şehirlilik kültürünün buluşabildiği bir mekân olduğunu iddia etmektedir. Bu mekânlardaki ticaret ilişkilerinin inşasıyla sosyal işlevlerin dışında ekonomik anlamda da faaliyet bölgesi olduğunu öne sürmektedir. Cami avlularında gerçekleşen etkileşimlerin 19. yüzyılda yaşanan Nizamiye Mahkemelerinin kurulması ve yangınlarla şehrin imar biçiminin değişmesiyle siyasal ve doğal sebeplerden ötürü dönüştüğünü öne sürmektedir. Yine bu değişime iktidarın halka sergilendiği törenlerin de dahil olarak halka yakın olan iktidar olgusunun zamanla bu görünürlük ve etkiden uzaklaşarak, mimarı bakımdan öncülleri arasındaki yapısal farklılıklarla da selatin camilerin "iktidar mescitleri" halini aldığını ileri sürmektedir. Nitekim, 19. yüzyıl boyunca gerçekleşen mimari, siyasal ve sosyal olmak üzere tüm eylemlerden ötürü mekânın şehirlilik anlayışının gerçekleşebildiği bir alan olmaktan çıkarak işlevselliğinden ziyade kutsallığın yaşandığı ve dindaşlığın ön plana çıktığı bir yere dönüştüğünü iddia etmektedir.
Şehzadebaşı'nda bir kütüphane baniliği: İbrahim Paşa Kütüphanesi ve katalogları
Bu tez, Nevşehirli İbrahim Paşa'nın Şehzadebaşı'ndaki kütüphanesini ve bu kütüphaneye ait iki farklı kataloğu derinlemesine incelemeyi amaçlamaktadır. III. Ahmet'in (1703-1730) damadı ve sadrazamı olan Nevşehirli İbrahim Paşa'nın (1718-1730) kütüphane baniliği, kütüphanenin kuruluşu, ilk koleksiyonu ve tarihsel gelişimi üzerinden ele alınmaktadır. Ayrıca, 1724 ve 1895 yıllarına ait katalogları incelenerek Osmanlı eğitim ve kültür yaşamındaki dönüşümün kütüphane koleksiyonuna nasıl yansıdığı açıklanmaktadır.
18. yüzyıl Osmanlı İstanbul'unda tütün kaçakçılığı
Bu tez, 18. yüzyıl Osmanlı İstanbul'undaki tütün kaçakçılığını ve bu girişim üzerindeki iktidarın kontrol süreçlerini incelemektedir. Tütün kaçakçılığı meselesini, tütünün iaşe, gelenekçilik ve fiskalizm ilkelerine dayanan Osmanlı ekonomik sistemi içerisindeki ticari konumu, etrafındaki siyasi ve dini tartışmalar, maddi kültürü ve siyasi iktidarın yaptırımları bağlamında ele almaktadır. 18. yüzyıl Osmanlı İstanbul'undaki tütün kaçakçılığını dönemin siyasi, dini ve ekonomik bağlamı içerisinde ele alarak kaçakçılık süreçlerini ve iktidarın bu girişime karşı geliştirdiği önlem ve yaptırımları irdelemektedir.
Geç dönem Osmanlı İstanbul'unda bir eğlence mekânı: Kafeşantan
Bu tez, geç dönem Osmanlı İstanbul'unda ortaya çıkan kafeşantanların fiziki, sosyal ve kültürel özelliklerini incelemeyi amaçlamaktadır. Salt eğlence mekânı olmanın ötesinde; kurucularına ve çalışanlarına ekonomik kazanç kapısı sağlayan ve her ne kadar müşterileri tarafından yoğun ilgiye mazhar olsa da dönemin gazeteci ve yazarları tarafından yoğun eleştirilere maruz kalan bir sosyalleşme muhiti olarak İstanbul'daki kafeşantanlar üzerinde yoğunlaşmaktadır. Siyasi otorite denetiminde faaliyet gösteren kafeşantanların eğlence mekânları arasındaki sınırları ortadan kaldırdığını ileri sürmektedir. Bu tezde ilk etapta geç dönem Osmanlı İstanbul'unda eğlence kültürünün geçirdiği dönüşüm, mekânlar ve semtler üzerinden ele alınmakta ve eğlence mekânları ile dönemin askeri ve siyasi olayları arasında bağlantı kurulmaktadır. Devamında kafeşantanların mekânları, işleyişini düzenleyen nizamnameler, kurucu, çalışan ve müşteri profilleri analiz edilmekte ve kafeşantanların Osmanlı basınındaki ve edebiyatındaki temsilleri incelenmektedir. Bu tez, kafeşantanları geniş perspektifte ele alarak, kafeşantanların işlevinin yanı sıra sosyal ve kültürel dinamiklerdeki yerine ışık tutmaktadır.
19. yüzyıl Osmanlı kıyafet albümleri ve Antoine-Laurent Castellan'ın gravürleri
Bu tez, Osmanlı kıyafet albümlerini özellikle 19. yüzyıl bağlamında ele almakta ve görsel materyallerin üretim süreçlerini, içerik yapılarını, sanatsal niteliklerini ve tarihsel bağlamlarını incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın odak noktası, Antoine-Laurent Castellan'ın (1772-1838) 1812 tarihli "Moeurs, usages et costumes des Othomans" adlı eserinin 6. cildinde yer alan 27 levhadaki figürlerdir. Bu figürler aracılığıyla, 19. yüzyıl Osmanlı toplumunun sosyal yapısı ve kıyafet kültürü analiz edilmektedir. Castellan'ın figürleri hem Avrupalı okuyuculara oryantalist bir bakışı yansıtmakta, hem de dönemin giyim kuşam alışkanlıklarına dair önemli bilgiler sunmaktadır. Bu bağlamda tez, söz konusu figürleri yalnızca seyahatnameye renk katan görsel bir destek olarak değil, aynı zamanda dönemin kültürel temsilleri ve ideolojik yansımalarıyla ilişkili oldukça derin ve önemli belgeler olarak değerlendirmektedir.
Osmanlı sarayında harem ağalarının rolü: Uzun Süleyman Ağa'nın Dârüssaâde ağalığı (1651-1652)
Bu çalışma, 1651-1652 yılları arasında Dârüssaâde ağalığı görevinde bulunmuş Uzun Süleyman Ağa'nın Osmanlı İmparatorluğu saray iç ve dış siyasetindeki rolü üzerinedir. IV. Mehmed'in (1648-1687) 6 yaşında tahta çıkmasıyla sarayda vâlide sultanlar arasında yaşanan iktidar mücadelesinde Vâlide Turhan Sultan hizbi olarak Uzun Süleyman Ağa'nın rolü öne çıkmaktadır. Vâlide-i Kebîr Kösem Sultan'ın öldürülmesine sebep olan isimler arasında anılan Uzun Süleyman Ağa'nın devlet içi atamalarda bulunduğu müdahaleler, vâlide sultan ve vezîriâzamlar üzerinde kurmaya çalıştığı etki dikkat çekmektedir. Görevden alınıp Mısır'a sürgüne gönderilmesinden sonra bile siyasi rolünü sürdürmesi, Dârüssaâde ağalığı makamının yalnızca görev yaptığı süreyle sınırlı kalmayan bir siyasi kimlik olarak devam ettirilmeye çalışıldığını göstermektedir. Bu tez çalışması; klasik ve modern tarihyazımı kaynaklarını arşiv belgeleriyle karşılaştırarak IV. Mehmed'in saltanatının ilk yıllarına dair daha kapsamlı bir analiz sunmayı ve Uzun Süleyman Ağa'nın hem görev süresi boyunca hem de sonrasında, Osmanlı saray hareminin siyasi dinamikleri üzerindeki etkisini araştırmayı amaçlamıştır.
Divanda kral olmak: İsveç Kralı III. Gustav'ın (1771-1792) Turquerie'si ve öztemsili
Bu tez, İsveç Kralı III. Gustav'ın inşa ettirdiği Türk Divanları ve Türk Köşkü üzerinden öztemsil gayretlerini incelemektedir. On sekizinci yüzyıl Avrupa'sında yükselişe geçen Turquerie yahut Türk modası, döneminde kudret sembolü olarak algılandığından politik olarak güçsüzleşmiş yahut güçsüzleştirilmiş politik figürler tarafından öztemsil bağlamında kullanılmıştır. Kral III. Gustav'ın on sekizinci yüzyılda Türk imgelerini kullanarak inşa ettirdiği mimari eserleri, döneminde yaşanan kültürel ve siyasi gelişmeler dahilinde ele alınarak inşa ettirilen bu yapılar ışığında kendi kral kimliğinin tasarımı ele alınmaktadır. Bu bağlamda III. Gustav'ın politik durumu, ortak düşmanları Rusya'ya karşı Osmanlı ile İsveç'in kültürel ve siyasi yakınlaşması değerlendirilirken III. Gustav'ı öztemsil yaratmaya iten nedenler değerlendirilmektedir.
Antik Çağ'da Byzantion/Konstantinopolis limanları
Bu tez, Antik Çağ'da Byzantion/Konstantinopolis sınırları içerisinde yer alan limanların tarihsel gelişimini, yapısal özelliklerini ve kentle olan etkileşimlerini incelemeyi amaçlamaktadır. Antik limanlar, yalnızca deniz ticareti açısından değil, aynı zamanda sosyal, ekonomik ve askeri işlevleriyle de antik kentlerin gelişiminde belirleyici rol oynamıştır. Byzantion/Konstantinopolis, coğrafi konumu itibarıyla deniz ulaşımı ve liman faaliyetleri açısından son derece elverişli bir noktada yer almakta; bu durum kenti, liman yapılanmaları açısından ön plana çıkarmaktadır. Çalışma, kentin kuruluşundan başlayarak MS 4. yüzyılın sonlarına kadar uzanan süreçte, limanların geçirdiği dönüşümleri kapsamaktadır. Araştırma kapsamında başta antik kaynaklar olmak üzere, epigrafik ve nümismatik veriler ile modern literatürden yararlanılmıştır. Limanların ilk inşa edildikleri dönemlerden itibaren geçirdikleri yapısal ve işlevsel değişiklikler, liman tesislerinde kullanılan malzeme türleri, mimari ögeler ve bu yapıların kentsel organizasyon içindeki yeri ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Tezde, farklı antik kentlerden karşılaştırmalı örneklere yer verilmiş olmakla birlikte, incelemenin merkezî odağını Byzantion/Konstantinopolis limanları oluşturmaktadır. Bu yönüyle çalışma, kentin denizcilik geçmişine dair çok katmanlı bir değerlendirme sunmayı hedeflemektedir.