Diyarbakır Meryem Ana Kilisesi koruma önerisi

Diyarbakır Meryem Ana Kilisesi, erken Bizans dönemi yapısı olduğundan oldukça önemli bir yere sahiptir. Erken Bizans dönemi plan tipi olan tetrakonch planlı kiliseler grubundadır. İlk yapıldığı dönemde tetrakonch plan tipinde olan kilisenin, günümüze ancak apsis bölümü ulaşmıştır. Kilisenin ayakta kalan tek bölümü olan apsis bölümü; geçirdiği eklemeler, yenilemeler ve onarımlarla şimdiki ana kiliseye dönüştürülmüştür. İbadete ve ziyarete açık olması ve yapının aktif şekilde kullanılıyor olması sürdürülebilirliği açısından oldukça önemlidir. Diyarbakır'ın önemli kültürel miraslarından biri olan kilise, yerli ve yabancı turistlerin özellikle ziyaret ettiği mekanlardan biridir. Bugüne kadar kapsamlı bir restorasyon projesi hazırlanmamış olan Diyarbakır Meryem Ana Kilisesi'nin, detaylı çizimlerle belgelenmesini sağlamak, tarihi araştırmalar yaparak özgün niteliklerini belirlemek, geçirdiği değişimleri ve koruma sorunlarını tespit etmek, özgün dokusunun korunması için restorasyon önerisi geliştirerek gelecek nesillere aktarımını ve sürekliliğini sağlamak bu çalışmanın temel amacıdır. Bu çalışmanın, toplumsal bir katkı sağlayarak bundan sonra yapılacak rölöve, restitüsyon, restorasyon projeleri ve uygulamaları için öncülük etmesi hedeflenmiştir. Tezin ilk bölümünde araştırmanın amacı, kapsamı ve yöntemi; ikinci bölümde Diyarbakır'da erken Bizans döneminde yer alan kiliseler anlatılmış, bu dönemde yapılan kiliselerin özellikleri açıklanmıştır. Üçüncü bölümde Meryem Ana Kilisesi'nin günümüzdeki yerleşim durumu ile mimari özellikleri detaylı bir şekilde anlatılmıştır. Yapının mevcut durumunu gösteren "Rölöve" çizimleri yapılmış ve kilisenin yapım tekniği ve malzeme bilgisi verilerek "Malzeme Analizi", yapıda meydana gelen hasarlar detaylı bir şekilde anlatılarak "Hasar Analizi" hazırlanmıştır. Tezin dördüncü bölümünde erken Bizans dönemindeki benzer kiliseler detaylandırılmıştır. Yapının restitüsyon metodolojisi ve restitüsyon kaynakları anlatılmıştır. Yapıdan gelen izler, yazılı ve görsel kaynaklar incelenerek restitüsyon araştırmaları yapılmıştır. Restitüsyon kapsamında Meryem Ana Kilisesi ile benzer kiliseler de araştırılmış, plan tipi açısından karşılaştırma yapılmış ve kapsamlı sanat tarihi araştırması ışığında "Restitüsyon" çizimleri yapılmıştır. Çalışmanın beşinci bölümünde restorasyon önerisi sunulmuştur. Yapının çevresel, yapısal ve sosyal etkileri göz önünde bulundurularak restorasyon yaklaşımı anlatılmıştır. Kilisenin restorasyon müdahaleleri detaylı bir şekilde anlatılmıştır. Bu kapsamda koruma önerilerini kapsayan restorasyon projesi hazırlanmıştır. Çalışmanın son bölümünde genel değerlendirme yapılarak koruma önerileri sunulmuştur.