Kazakh language
67 theses under this subject heading
Kazakça sıfat-fiillerde zaman ve görünüş
Kazakçadaki -GAn, -AtIn ve -Ar sıfat-fiil biçim birimleri zaman ve görünüş işlevlerine sahiptir. Birbiriyle bağlantılı olan bu iki kategori içinde zaman, konuşma noktası temelliyken görünüş, öznel bakış açısı temellidir. Yan tümce içinde gözlemlenen ve bağlama göre ele alınan bu yapıların üst tümce ile kurdukları ilişki karmaşıktır. Bu çalışmada Kazakça tümceler üzerinden sıfat-fiillerin zaman ve görünüş işlevleri incelenecektir. Çalışma iki bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın giriş bölümünde çalışmanın konusu, amacı, araştırma yöntemleri, sınırlılıkları ile zaman, görünüş, kılınış kategorileri üzerinde durulacaktır. İkinci bölümde ise Kazakçadaki sıfat-fiil biçim birimlerin (-qan, -ken, -ğan, -gen; -ar/ -er/ -r; -atın/ -etin/ -ytin/ -ytın) zaman ve görünüş işlevleri örneklerle ele alınacaktır. Çalışma sonuç bölümü ile bitirilecektir.
Kazaklara Türkçe öğretiminde yalancı eş değer sözcükler
Bu çalışmada Türkçe ve Kazakçada bulunan yalancı eş değer sözcükler tespit edilmiştir. Çalışma kapsamında, yalancı eş değer sözcükler üzerine günümüze değin yapılan çalışmalar araştırılmış, incelenmiş ve birincil ve ikincil kaynaklar şeklinde sınıflandırılmıştır. Söz konusu diller arasındaki yalancı eş değer sözcüklerin incelendiği önceki çalışmalara kıyasla, bu çalışma tespit edilen yalancı eş değer sözcüklerin sayısı bakımından daha geniştir. Çalışmada, Kazakça-Türkçe arasındaki yalancı eş değer sözcüklerin madde başı listesi ile bu sözcüklerin tasnifi ve gruplandırılması yapılmıştır. Ayrıca sözcüklerin düzeylere göre dağılımı da yapılmıştır. Bunun amacı, Kazak öğrencilere Türkçe öğretimi sırasında, yalancı eş değer sözcüklerin oluşturabileceği zorlukların üstesinden gelinmesi için hem öğrencilere hem de öğreticilere kullanabilecekleri bir kaynak sunmaktır. Ayrıca çalışmamız, öğretim malzemelerinin hazırlanması aşamasında Kazakça-Türkçe arasındaki yalancı eş değerlikle ilgili yardımcı bir kaynak olarak fayda sağlayabilecek potansiyeldedir. Anahtar Sözcükler: Kazakça, Türkçe, yalancı eş değerler, yabancı dil olarak Türkçe öğretimi.
İnce Memed, Abay Yolu, Ötgen Künler romanları örneğinde Türkiye Türkçesi, Kazak Türkçesi ve Özbek Türkçesinde karşılaştırmalı çekimli fiiller
Bu çalışmada yazıldıkları memleketlerin ve dönemlerin klasikleri arasına girmiş olan İnce Memed, Abay Yolu ve Ötken Künler romanlarından alınan örneklerle Oğuz grubu Türk yazı dillerinden Türkiye Türkçesi, Kıpçak grubu Türk yazı dillerinden Kazak Türkçesi ve Karluk grubu Türk yazı dillerinden Özbek Türkçesindeki çekimli fiillerin karşılaştırılması hedeflenmiştir. Çalışma dört ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde sırasıyla Türkiye Türkleri ve Türkiye Türkçesi, Özbek Türkleri ve Özbek Türkçesi, Kazak Türkleri ve Kazak Türkçesi hakkında bilgiler verilmiştir. İkinci bölümde İnce Memed'in yazarı Yaşar Kemal, Abay Yolu romanının yazarı Muhtar Avezov, Ötgen Künler romanının yazarı Abdulla Kadiri tanıtıldıktan sonra bu romanların özetleri verilmiş ve Türk, Kazak ve Özbek edebiyatındaki önemleri üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölümde yerli ve yabancı Türkologların ve dilbilimcilerin yaptıkları fiil tanımları, Türkçede zaman, görünüş, kip ve kiplik kavramları irdelenmiştir. Dördüncü bölüm iki alt başlığa ayrılmıştır. Birinci başlık altında basit çekimlere ikinci başlık altında birleşik çekimlere yer verilmiştir. Tarihsel süreç içerisinde kip eklerinin Eski Türkçeden günümüz Kazak, Özbek ve Türkiye Türkçelerine nasıl intikal ettiği üzerinde durulmuştur. Anahtar Sözcükler: Abay Yolu, çekimli fiil, İnce Memed, karşılaştırmalı dilbilim, Kazak Türkçesi, Ötgen Künler, Özbek Türkçesi, Türkiye Türkçesi, Ötgen Künler.
Türkçe gibi edatı ve Kazakçadaki işlevsel karşılıkları
Türkçe kaynaklarda son çekim edatları olarak bilinen sözcükler farklı dilbigisel işlevleri karşılarlar. Son çekim edatları, söz diziminde farklı işlevleri yerine getirirken, yeni sözlüksel anlamların ortaya çıkmasına da yararlar. Çok yaygın kullanımı olan edatlardan biri de bu tezin konusunu oluşturan gibidir. Bu tezin konusu gibi edatının işlevlerini derlemden hareketle belirlenerek, Kazakça eşdeğerleriyle karşılaştırmaktır. Bu amaçla bir taraftan gibi biçiminin Kazakçaya nasıl çevrildiği diğer taraftan da Kazakçada benzerlik yapılarının Türkçede nasıl karşılandığını ortaya koymaktır. Böylece iki kardeş dil arasında benzerlik ifade eden gibi ve eşdeğerleri karşılaştırmalı olarak incelenmiş olacaktır. Çalışmanın Türkçe gibi edatının Kazakçada nasıl karşılandığını görmek için Orhan Pamuk'un Beyaz Kale romanı ve Kazakça çevirisinden, Kazakça benzerlik ifade eden biçimlerden hangilerinin gibi ile karşılandığını belirlemek için de Muhtar Awezov'un Abay Yolu I adlı romanı ve Türkçe çevirisinden yararlanılacaktır. Kazakçada gibi edatı kullanılmaz. İncelediğimiz metinlerde Türkçe gibi'ye işlevsel olarak Kazakçada siyaḳtı, tärizdi, uḳsas, ekleşmiş olan -dAy edatı ve –şA eki karşılık gelmektedir. Anahtar Sözcükler: Gibi, tärizdi, siyaḳtı, uḳsas, -dAy, -şA, Abay Yolu I, Beyaz Kale, Türkçe, Kazakça, Edat, Karşılaştırmalı İnceleme,
Moğolistan Kazaklarının dili -sosyo-linguistik inceleme-
Moğolistan'da yaşayan Kazaklar ve bölgede konuşulan Kazak dili hakkında yapılan araştırmalar çok azdır. Kazakların Moğolistan'a yerleşmesini, Kazak nüfusunun dilini, konar göçer hayat tarzını hâlen sürdürmekte olan bu topluluğun kültürünü araştırmak Türkoloji bağlamında önem arz etmektedir. Kazak nüfusunun dağınık ve az olduğu bölgelerde Kazak dilinin değil, Moğol dilinin benimsendiği, Kazakçanın iletişim dili ve ana dil olarak işlevini kaybetmeye başladığı görülmektedir. Moğolistan'da konuşulan Kazak diline Moğolcanın etkisi ile genel Kazakçadan ayrıştığı unsurların incelenmesi önemlidir. Kazakçanın azınlık topluluğun dili olması sebebiyle sosyo-linguistik bağlamda tehlikedeki dil olgusunda incelenmesi gerekmektedir. Bu tezde, Kazak diline Moğolcanın etkisi, sosyo-linguistik bağlamda Moğolcanın tesirinden kaynaklanan iki dillilik, dil kayması, dil değiştirimi gibi konularla birlikte dil politikası, dilsel insan hakları, dilin kuşaklararası aktarımı, tehlikedeki dil olgusu gibi konular altında ele alınacaktır.
Saken Seyfullin'in Asav Tulpar adlı şiir kitabı üzerinde Kazakça dil incelemesi (Giriş-metinler-dizin)
Bu çalışmamızda, XX. yüzyılda Kazak Sovyet edebiyatının önemli şair ve yazarlarından biri olan Saken Seyfullin'in "Asav Tulpar" adlı şiir kitabı üzerinde çalıştık. Saken, kırk dört yıllık kısa hayatına ve yirmi yıllık sanat hayatına bir çok edebî eser sığdırmış. Aynı zamanda Kazak edebiyatı ve folkloru ile ilgili çok sayıda bilimsel eser de yazmıştır. S. Seyfullin'in 1922'de Orenburg'ta yayımlanan "Asav Tulpar" kitabında, 1914-1922 yılları arasında yazdığı şiirler toplanmıştır. Tez çalışması, Saken Seyfulin'in "Asav Tulpar" adlı eserinin metni üzerinde yapılmış bir dil incelemesidir. Tezin giriş bölümünde, önce yazarın hayatı, eserleri ve edebî kişiliği ele alınmıştır. "Metnin Dil Özellikleri" bölümünde ise metnin ses özellikleri ve şekil özellikleri gösterilmiştir. "Metin" bölümünde "Asav Tulpar" eserinin önce Arap harfli metinin Latin harfleriyle transkipsiyonu verilmiş, daha sonra da Türkiye Türkçesine aktarımı yapılmıştır. Çalışmamızın "Dizin" bölümünde transkripsiyonlu metine dayalı olarak, metinde yer alan bütün kelimelerin dizini hazırlanmıştır. Yaptığımız çalışmanın değerlendirilmesi sonuç kısmında yer almaktadır.
Kazak Türkçesinde emir kipinin yapı-işlev bakımından incelenmesi
"Kazak Türkçesinde Emir Kipinin Yapı-İşlev Bakımından İncelenmesi" adlı çalışma, bir giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Çalışmada ilk olarak çalışmanın temelini oluşturan Kazak Türkçesi ve Kazak Türkleri ile onların günümüze değin kullanmış oldukları alfabeler üzerinde durulmaktadır. Daha sonra çalışma kapsamının ve anlam alanın belirlenmesi için zaman, kip ve kiplik kavramları açıklanmaktadır. Çalışmanın "Birinci Bölüm"ünde Kazak Türkçesi ve Türkiye Türkçesindeki emir kipi ve bu kipin kişi sistemine göre almış olduğu asıl işaretleyiciler tespit edilip karşılaştırılmaktadır. Daha sonra Kazak Türkçesi emir kipinde yer alan asıl işaretleyiciler dışında diğer morfolojik ve sözlüksel işaretleyiciler belirlenmektedir. Çalışmanın bir diğer bölümünü oluşturan "İkinci Bölüm"de, gramerlerde "emir kipi" olarak adlandırılan ve asıl işlevi emir verme olan gramer kategorisinin, emir vermek dışında hangi işlevlerde kullanıldığı tespit edilmektedir. Çalışmanın "Üçüncü Bölüm"ünde ise, Kazak Türkçesinde yer alan emir kipi eklerinin hangi yapılarla ne sıklıkta kullanıldığı tespit edilmektedir. Çalışmanın sonunda da Kazak Türkçesi örnek metinlerinin alındığı esas kaynaklar ve çalışma esnasında faydalanılan kaynaklar yer almaktadır.
Kazakça atasözü ve deyimlerde eskicil unsurlar
Bir lehçede aktif olan bir sözü başka bir lehçenin deyimlerinde, atasözlerinde, ikilemelerinde, ağızlarında bulmak mümkündür. Kazak dilinin deyimlerinde, atasözlerinde, ikilemelerinde, ağızlarında kullanılıyor olsa bile, Kazakça edebî dilinde kullanılmayan ve bir Kazak için anlamı bilinmeyen birtakım sözcükler mevcuttur. Bu sözcüklerin kaynağını anlayabilmek için yaşayan veya tarihî Türk lehçelerine başvurmak gerekir. Türkiye Türkçesindeki su uyur düşman uyumaz atasözünde yer alan "su" sözcüğü, bildiğimiz "su" (içecek) anlamında olmayıp, Eski Türkçede "asker" anlamına gelen 'sü' sözüdür. Yanar döner deyiminde de "döner" sözü edebî dilde bilinen bir sözdür ancak "yanmak" fiilinin de "dönmek" fiiliyle eş anlamlı olduğunu diğer bazı Türk lehçelerinde de "dönmek" anlamında kullanılmasından dolayı anlayabiliriz. Kazakçada da buna benzer örneklere rastlamak mümkündür. Bundan dolayı Kazakça deyimlerinden bazı örnekleri göz önünde tutarak, tek başına anlamı anlaşılamayan, deyimler dışında edebî dilde kullanılmayan bazı kelimeleri kelimeleri Türk lehçeleri yardımıyla açıklamaya çalıştık. Bir örnek: Türk yazı dilleri ve ağızlarında "ses" anlamında birçok söz vardır: tawış (dowıs, dawıs, dawış), ün, avaz (awaz, awez), kü, çaw, ses. Bunların içinde "ses" Oğuzcaya özgü bir sözdür, diğerlerinde yoktur. Kazakçada ise bu anlamda dawıs kullanılır. Bununla birlikte, Kazakça bir deyimde "ses" sözcüğüne rastlanır: ses körsetüw "ses vermek". Tek başına iken bir anlamı olmayan ve sadece budeyimde geçen "ses" kelimesini Türkiye Türkçesindeki anlamımdan dolayı anlayabiliriz. Bu tezde, yukarıdaki örnekte olduğu gibi Kazak edebî dilinde tek başına kullanılmayan ancak deyimlerde anlam kazanan sözcükler Türk lehçelerinde anlamlarıyla açıklanmaya çalışılmıştır.
15-18. yy. Nogay-Kazak Jırav ve akınlarının dili (Giriş-inceleme-metinler-sözlük)
Kazaklar oldukça zengin bir sözlü edebiyat kültürüne sahiptirler. Bu sözlü edebiyat kültürü içerisinde jırav ve akınların mirası özel bir önem taşımaktadır. Jırav ve akınların mirası edebî yönden araştırılmış olmakla birlikte Türkiye türkolojisinde bu eserler üzerine ciddi bir dil incelemesi yapılmamıştır. Kazakistan'da yapılan dil incelemeleri de sınırlıdır. Biz çalışmamızda 15-18. yy.lar arasında yaşayan Nogay-Kazak jırav ve akınlarının sözlü edebiyat ürünleri üzerine bir dil incelemesi yaptık. Çalışmamız temel olarak 5 bölümden oluşmaktadır. Bunlar 1. Giriş, 2. İnceleme, 3. Metinler, 4. Sonuç ve 5. Sözlük bölümleridir. Jırav ve akınlar Kazak edebiyat tarihi kitaplarında "Kazak Hanlığı devrindeki edebiyat" başlığı altında ele alınmaktadır. Giriş bölümünde bu edebiyat geleneği hakkında genel bilgiler verilmiştir. İnceleme bölümünde ses bilgisi, şekil bilgisi, cümle bilgisi ve söz varlığı (edebî dilde aktif olarak kullanılmayan kelimeler, eskicil kelimeler, Oğuzca kökenli kelimeler vb.) ele alınmıştır; yeri geldikçe edebî Kazak Türkçesinden ayrılan gramer özellikleri üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölümde metinlerin transkripsiyonu, aktarmaları ve Arap harfli yazma nüshalar verilmiştir. Sonuç bölümünde ise edebî Kazak Türkçesinde aktif olarak kullanılmayan ancak jırav ve akınların dilinde karşılaşılan Oğuzca ve Çağatayca unsurların kullanılmasının sebepleri açıklanmaya çalışılmıştır. Dizin bölümü ise kendi içinde iki bölüme ayrılmıştır; birinci bölümde gramatikal dizin, ikinci bölümde ise özel adların gramatikal dizini verilmiştir. Bu çalışmayla 15 ve 18. yy.lar arasında yaşayan jırav ve akınların sözlü edebiyat ürünleri kesintisiz olarak Türkiye Türkçesine aktarılmış ve yapılan dil incelemesi neticesinde Kazak Türkçesinin tarihi seyri hakkında da veriler elde edebileceğimiz ciddi neticelere ulaşılmıştır.
Doğu Türkistan Kazak Türkleri diyalektinin incelenmesi (Giriş, inceleme, metinler, söz dizini)
Çin hakimiyetindeki Uygur Özerk Bölgesinde Uygur ve Kırgızlarla birlikte yaşayan Kazak Türkleri günümüzde Çin baskısına rağmen dinlerini ve kültürlerini korumaya çalışmaktadır. Yaşadıkları iller Altay, Tarbağatay, İle, Barköl ve Urumçi'dir.Başlıca geçim kaynakları hayvancılık ve dericilik olan Kazak Türkleri Türkçenin Kıpçak koluna mensup olan Kazak Türkçesini konuşur. Arap alfabesi ile yazarlar. Yalnız Doğu Türkistan bölgesinde yaşayan Kazak Türklerinin konuştukları diyalekt ile Kazakistan'da yaşayan Kazak Türklerinin konuştukları diyalekt arasında az da olsa ses ve şekil bakımından farklılıklar vardır. Tezin malzemesi Kabdeş canabıl Ulı Otegenov'un yazdığı "Ardager" adlı romandan, Kıyal- Hacatıp Ertigiliri masal kitabından, Kazak Makal Matelderi adlı atasözleri derleme kitabından yapılmış seçmelerdir. Ayrıca Türkiye'de konu ile ilgili yapılan yayınlardaki malzeme de ses ve şekil bilgisi bakımından incelemeye dahil edilmiştir.
Aqselew Seydimbek'in hikâyeleri örneğinde Kazak Türkçesi edatlar
Türk Dili geniş bir coğrafya sahasında konuşulan bir dildir. Bu çalışma, Türk lehçelerinin araştırılması ve bilim dünyasına tanıtılması gerektiği için ele alınmıştır. "Aqselew Seydimbek'in Hikâyeleri Örneğinde Kazak Türkçesinde Edatlar" adlı bu çalışmada, "Aqqız" adlı eserde bulunan edatlar tespit edilmeden önce Kazak Türkçesinde ve Türkiye Türkçesinde bulunan edatların tanımı, tasnifi ve terimleri hakkında yapılan çalışmalar genel olarak değerlendirilmiştir. "Aqqız" adlı eserden tespit edilen edatlar fişleme yöntemiyle taranarak yapılarına göre ve anlamlarına göre olmak üzere incelenmiştir. Örnek cümlelerde tespit edilen edatlar, kullanımlarına göre cümle içerisinde gösterilmiştir. Anahtar Kelimeler: Aqselew Seydimbek, Aqqız, Hikâyeler, Kazak Türkçesi, Edat. a sonra doldurulacaktır.
Qıylı Zaman romanı örneğinde geçiş dönemi Kazakçası
Türk lehçelerinin Kıpçak grubunda yer alan Kazak Türkçesi XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren yazı dili olarak kullanılmaya başlanmıştır. Ancak bu yazı dili, üzerinden uzun bir zaman geçmesine standardını yakalayamamıştır. Bunun pek çok geçerli sebebi vardır. Söz konusu dilin çok geniş bir coğrafyada kullanılması, bu dilin konuşulduğu bölgede uzun yıllar başka bir dilin egemen olması, birkaç farklı alfabe ile kaydedilmek zorunda kalması gibi durumlar geçerli sebeplerden bazılarıdır. Kazak Türkçesinin yazımı ve imlası ile ilgili belirsizlik, yazı dili olma sürecinin başından beri hep olmuştur. 1928 yılında yayımlanan Qıylı Zaman romanı, bu belirsizliğin olduğu dönemin ürünüdür. Baytursınulı tarafından 1927 yılında son şeklini verdiği Arap kökenli Kazak alfabesiyle yazılmış olan eser, dil ve üslup yönünden geçiş dönemi özellikleri barındırdırmaktadır. Muhtar Ävezov tarafından kaleme alınan roman, Kazakistan'da yaşanan 1916 yılı olaylarını anlatmaktadır. Bizzat yazarın şahit olduğu olaylar bölgenin ağız özellikleri ve söz varlığıyla okuyucuya aktarılmıştır. Çalışma giriş, ses bilgisi, şekil bilgisi ve cümle bilgisi bölümlerinden oluşmaktadır. Bu bölümlerden sonra metin, dizin ve sonuç bölümleri eklenmiştir. Arap harfleriyle yazılmış olan eser, Latin harflerine aktarılmış ve çalışmanın sonuna eklenmiştir.
Yumaçık Oglu Mavlekey'in XIX. yüzyılın ikinci yarısında Kazak Türklerinden derlediği Ḳıṣṣa-i Seyyid Baṭṭāl, Dīvāne Şeyḥ Būrḳī, Ḳara Ḳul, Münācāt adlı metinler: İnceleme-metin-dizin
Bu tez, Yumaçık Oglu Mavlekey tarafından XIX. yüzyılın ikinci yarısında derlenen Ḳıṣṣa-i Seyyid Baṭṭāl, Dīvāne Şeyḥ Būrḳī, Ḳara Ḳul, Münācāt adlı metinlerin incelenmesini amaçlamaktadır. Bu çalışmanın odak noktası, metinlerde yer alan sözler ile ölçünlü Kazak Türkçesi arasındaki ses bilgisi ve şekil bilgisi açısından benzerlikler ve farklılıkların ortaya konulmasıdır. Bu amaç doğrultusunda, metinlerde kullanılan sözlerin ses ve şekil özellikleri analiz edilmiştir. Bu analiz, metinlerdeki sözlerin Kazak Türkçesi ile olan ilişkisini ortaya koymaktadır. Çalışmamız, bir giriş bölümüyle birlikte dört ana bölümden oluşmaktadır. İncelemelerimizin sonunda, metinlerin transkripsiyonu ve tıpkıbasımı sunulmuştur. Giriş bölümünde, çalışmamızın temel materyalleri olan incelenen metinler hakkında bilgi verilmektedir. Birinci bölümde, incelenen metinlerin imla özellikleri ayrıntılı bir şekilde ele alınmıştır. İkinci bölüm, fonetik açıdan yapılan incelemelere odaklanmıştır. Üçüncü bölüm ise morfoloji bakımından yapılan incelemeleri içermektedir. Son olarak, metinlerde geçen sözleri içeren bir dizin sunulmuştur.
Akseley Seydimbekov'un "Alpamıs Batır" adlı eseri (İnceleme-çeviriyazı-sözlük-Kiril harfli metin)
Kazak Türkçesi, Kıpçak Lehçe (kuzey) grubunda yer alan ve Türk Lehçeleri içerisinde en geniş sahada konuşulan Türk Lehçesidir. Kıpçak Lehçelerinden en çok Karakalpak ve Nogay lehçelerine benzemektedir. Kazak Türkçesi bugün dağınık olarak Kazakistan, Doğu Türkistan, Özbekistan, Türkmenistan gibi bölgelerde yaşayan Kazak Türkleri tarafından konuşulmaktadır. Bu çalışmada Kazak edebiyatı yazarlarından Akseley Seydimbekov'un "Alpamıs Batır" adlı eseri seslik ve biçim özellikleri bakımından incelenmiştir. Çalışma üç bölümden meydana gelmektedir. Çalışmanın Birinci Bölümünde; çalışmaya konu olan eser ve yazarı, çalışmanın amacı ve önemi, yöntem ve Kazak Türkçesi hakkında genel bilgiler verilmiştir. İkinci Bölümde, metin seslik ve biçim özellikleri bakımından iki başlık hâlinde ele alınmıştır. Seslik özellikleri bölümünde; ses türemesi, ses düşmesi, ses benzeşmesi, ses değişimleri, hece düşmesi, kaynaşma, aykırılaşma gibi metinde gerçekleşen ses olayları incelenmiştir. Biçim bilgisi bölümünde ise; yapım ekleri, çekim ekleri, isim çekim ekleri, fiil çekim ekleri, birleşik isimler, birleşik fiiller, isim, zamir, sıfat, zarf ve edatlar görevleri ve özellikleri açısından incelenmiştir. Türkiye Türkçesiyle de ihtiyaç duyulduğunda benzer ve farklı yönler mukayese edilmiştir. Sonuç Bölümünde, çalışmada elde edilen sonuçlar ortaya konulmuştur. Çalışmanın sonunda Kiril Harfli Metin, Çeviriyazı, Sözlük ve Kaynakça'ya yer verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Kazak Türkçesi, Akseley Seydimbekov, Seslik ve Biçim Özellikleri
Berdibek Şоkpakbayev'in "Balalıq Şaqqa Sayaxat" adlı eserindeki zarf-fiil ekleri
Bu çalışmada Berdibek Sоkpakbayev'in "Balalıq Şaqqa Sayaxat" adlı eserinde geçen zarf-fiil ekleri incelenmiştir. Bu çalışma dört ana bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın birinci bölümü olan giriş bölümünde şu başlıklar yer almaktadır: Çalışmaya konu olan yazar ve eser, çalışmanın amacı ve önemi, yöntem, Kazak adı, Kazak Türklerinin Tarihi, Kazak Türkçesi, Kazak Edebiyatı ve zarf-fiil ekleri hakkında bilgi verilmiştir. Çalışmanın ikinci bölümü ise zarf-fiil ekleri bölümüdür. Bu bölüm çalışmanın esas bölümünü içermektedir. Bu bölümde "Balalıq Şaqqa Sayaxat" adlı eserdeki hikâyeler taranarak, hikâyelerin içerisinde yer alan zarf-fiil ekleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Tespit edilen zarf-fiil ekleri, asıl zarf-fiil ekleri ve zarf-fiil eki işlevinde kullanılan birleşik şekiller olmak üzere iki başlık hâlinde gösterilerek incelenmiştir. Bu kısımda ilk olarak metinde yer alan bütün zarf-fiil ekleri tespit edilmiş, sonra tespit edilen bu zarf-fiil eklerinin kullanıldığı benzer cümlelerin bir kısmı örnek olarak verilmiştir. Üçüncü bölümde ise metnin kiril alfabesinden latin alfabesine aktarılmış şekli yer almaktadır. Dördüncü bölümde; sonuç, zarf-fiil eklerinin dizini ve kaynakça yer almaktadır. Sonuç bölümünde ise incelenen zarf-fiil eklerinden elde edilen veriler ortaya konulmuştur. Anahtar Kelimeler: Kazak Türkçesi, Zarf-Fiil Ekleri, Balalıq Şaqqa Sayaxat, Berdibek Sоkpakbayev, Dil Bilgisi
Siri Derya Boyu Kazak ağızları (Türkistan ve Kızılorda arası)
Bir dilin tarihȋ geçmişini, farklı gramer yapısını ve söz varlığını takip edebileceğimiz tek yol ağızlardan geçer. Bu sayede dillerin tarihi gelişim dönemlerini tespit etmek mümkün hale gelir. Ağızlarla ilgili yapılan çalışma ve belgelenen malzemeler ağız atlaslarının oluşturulmasında önemli bir yere sahiptir. Dillerin belgelenerek atlaslarının çıkarılması, birbirine uzak coğrafyalarda hayatını sürdüren lehçelerin birbiriyle karşılaştırılmasına olanak sağlar. Bu bağlamda Türk dilinin çeşitli coğrafyalarında yapılan ağız araştırmaları daha da önemlidir. Türk dilinin henüz aydınlatılamayan bazı meselelerine çözüm olabileceği düşüncesiyle tezimizde Kazakistan'ın Güney bölgesindeki Kızılorda ve Türkistan vilayetleri arasında yaşayan Kazak Türklerinin ağzını temel aldık. Söz konusu ağız "ses bilgisi", "şekil bilgisi" ve "söz varlığı" bakımından incelenecek ve standart Kazak Türkçesi'nden farklılıkları ortaya konacaktır. Anahtar Kelimeler: Ağız, Kızılorda ve Türkistan, Fonetik, Morfolojik, Dizin-Sözlük
Alaş hareketi temelinde dil ve edebiyat
Kazakistan'ın kaderini değiştiren hadiseler 17. yüzyılın başlarına kadar uzanmaktadır. Bu tarihlerde, özellikle Kalmuklar tarafından olmak üzere birçok istila ve baskıya maruz kalan Kazak halkı, başlarındaki musibetlerden kurtulmak maksadı ile geçici olarak Rusların koruması altına girmek istemişlerdir. Onların bu talebini çeşitli siyasi entrikalar ve hukuk dışı tasarruflar ile avantaja çeviren Ruslar, zaman içinde Kazakistan'ı hem işgal etmiş hem de Kazak halkını asimile etme yolunda birçok çalışma yapmışlardır. Yaptıkları büyük hatanın farkına sonradan varan Kazak halkının esaret altına girmesi birçok ulusal, kültürel ve sosyal sorunu da beraberinde getirmiş, içine düştükleri bataklıktan kurtuluş yolları aramaya başlamaları ile isyanlar kaçınılmaz bir hâle gelmiştir. Bu bağlamda, istiklal mücadeleleri arasında bilhassa önem taşıyan "Alaş" hareketi Kazakistan'ın kaderini ikinci kez değiştirmiştir. Sovyet iktidarının başlangıç yıllarında ortaya çıkan "Alaş Partisi" ve "Alaş egemenliği" sorunu Kazak halkını sosyolojik ve politik açıdan derinden etkilemiştir. Bir yandan bağımsızlık mücadelesi veren halk diğer yandan geçim sıkıntısının zorluklarına, misyonerlik faaliyetlerinin olumsuz sosyo-kültürel sonuçlarına ve uzun süren savaşların getirdiği psikolojik çöküntülere göğüs germek zorunda kalmıştır. Ulusun kaderini değiştirecek kahraman vatan evlatları işte bu ahval ve şerait içinde ortaya çıkmış ve mücadelelerine halka ulusal liberalizmin gerekliliğini basın-yayın yolu ile anlatarak başlamışlardır. Edebiyatın halk üzerindeki tesir gücünü de ortaya koyan milliyetçi Kazak aydın kesimin Kazak siyasi düşüncesinin modernize edilmesi sürecindeki rolü büyük ehemmiyet taşımakla birlikte, bu dönemde neşredilen birçok eser günümüz çağdaş Kazak edebiyatının temelini teşkil etmesi açısından ayrı bir kıymete sahiptir. Bu çerçevede gelişen olayların Kazak halkı ve Kazakistan'ın siyasal yapısı üzerindeki izi büyük önem arz etmektedir. Neticede, Alaş hareketi başarısız olduysa da Kazak halkı üzerinde uyandırdığı etki uzun yıllar devam etmiştir. Hareketin izlerini yok etmek isteyen Ruslar ise bu yönde 1930'lu yıllara kadar çalışmalarını sürdürmüşlerdir. Anahtar Kelimeler: Kazak, Kazakistan, Kazak Türkçesi, Kazak Edebiyatı, Alaş
Sayın Muratbekov'un "Juvsan İyisi", "Basında Üşqaranıñ", "Ananıñ Armanı" ve "Raygül" adlı hikâyeleri üzerine dil incelemesi (metin-aktarma-inceleme)
Sayın Muratbekov, Kazak edebiyatı hikâyeciliğinde büyük bir yere ve öneme sahip yazarlardan biridir. Yaşadığı devri yansıtan ve bu yansımaları sanat çerçevesine sığdıran bir yazardır. İçinde bulunduğu dönemin şartlarını tüm gerçekliğiyle gözler önüne seren yazar, İkinci Dünya Savaşı sonrası Kazak edebiyatının canlanması ve güçlenmesini sağlayan yazarlardan biridir. İkinci Dünya Savaşı yıllarına şahit olan Muratbekov, tecrübelerini köy teması üzerine yerleştirerek Kazak halkının o dönemde çektiği zorluk, sıkıntı ve güçlüğün dili olmuştur. Bu tezin giriş kısmında Sayın Muratbekov'un hayatı, edebî kişiliği, eserleri ve üzerine yapılan çalışmalar sunulduktan sonra, Sayın Muratbekov'un "Juvsan İyisi", "Basında Üşqaranıñ", "Ananıñ Armanı" ve "Raygül" adlı hikâyelerini Türkiye Türkçesine aktararak edebiyata kazandırmaya gayret edilmiş ve Sayın Muratbekov'un, dolayısıyla da Kazak Türkçesinin dil zenginlikleri ortaya konmuştur. Çalışmanın giriş kısmında Sayın Muratbekov'un hayatı, edebî kişiliği, eserleri ve hakkında yapılan araştırmalar sunulmuştur. İkinci bölümde ise yazarın kaleminden çıkan hikâyeler ses ve şekil bilgisi açısından incelenmiştir. Üçüncü bölümde ise eserlerin transkripsiyonu ve aktarması yer almaktadır. Anahtar Kelimeler: Sayın Muratbekov, hikâye, inceleme, aktarma
Karakalpak, Kazak ve Kırgız Türkçesinde kelime gruplarının yapısı
Çalışmamızda Kazak, Kırgız ve Karakapak Türkçelerindeki kelime gruplarını yapı ve sentaktik açıdan inceledik. Adı geçen üç lehçede kelime gruplarının Rus gramer metoduna göre incelendiğini fark ettik. Biz Türkiye Türkçesi söz dizimi metodunu esas alarak bu üç lehçedeki dil malzemesini tarayıp inceleyerek kelime gruplarını belirledik. Değerlendirme kısımlarında bu kelime gruplarını lehçeler arasındaki benzerlik ve farklılıklarını ortaya koyduk. İncelediğimiz kelime gruplarının tamamını Türkiye Türkçesinin anlayışına göre incelediğimiz için aynı zamanda Türkiye Türkçesiyle de kıyaslamış olduk. Her üç lehçede kelime gruplarının büyük oranda benzerlik taşıdığını tespit ettik. Anahtar Kelimeler: Kelime grupları, Sentaks, Kazak Türkçesi, Kırgız Türkçesi, Karakalpak Türkçesi
Kazak Türkçesinde doğum, ölüm ve evlilikle ilgili söz varlığı
Bir toplumun yaşama biçimi, inanışları, gelenek ve görenekleri söz varlığında ortaya çıkar. "Kazak Türkçesinde Doğum, Ölüm ve Evlilikle İlgili Söz Varlığı" başlığını taşıyan bu tezimiz de Kazak söz varlığının doğum, ölüm ve evlilikle ilgili kavramsal yanını vermektedir. Kazak halkının doğum, evlilik ve ölüm gibi hayatın büyük geçiş dönemlerini ve bunlara bağlı ritüellerini, inançlarını, uygulamalarını, sözvarlıklarını, kelime gruplarını, atasözü ve deyimlerini maddeler halinde tespit ettik, tezimizde inceledik. Tezimiz esas olarak iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Kazak halkının doğum, evlilik, ölümle ilgili kültürel birikiminin teorik yanı ele alınmış, ikinici bölümde ise Kazak Türkçesinde yer alan doğum, ölüm ve evlilikle ilgili söz varlığı maddeler halinde incelenmiştir. Girişte ise Kazakistan'da konuyla ilgili yapılmış çalışmalar hakkında bilgi verilmiştir. Anahtar kelimeler: Kazakistan, söz varlığı, doğum, evlenme, ölüm
Kazak Türkçesinde sağlıkla ilgili söz varlığı
Bu çalışmada Kazak Türkçesinde sağlıkla ilgili söz varlığı ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Kazaklardaki geleneksel tedavi yöntemleri, Kazakların sağlık konusuna yaklaşımı, günümüzde Kazakistan'da sağlıkla ilgili durum ve çalışmalar da tez içerisinde ele alınmıştır. Sağlıkla ilgili kelime, tamlama, terim, deyim ve atasözleri madde başı olarak verilirken Türkiye Türkçesindeki karşılıkları da açıklamalı olarak verilmiştir. Madde başları Kazakçanın sözlükleri taranarak tespit edilmiştir. Daha iyi anlaşılması için madde başlarının geçtiği örnek cümleler de seçilmiştir. Sağlıkla ilgili kelimelerin istatistiği de yapılmıştır. Çalışmaya "sağlık'' ile ilgili kelimeler ve kullanım alanları için kısaltma bölümü eklenmiştir.
Kazak Türkçesinde zaman kavramıyla ilgili söz varlığı
İki temel bölümden meydana gelen çalışmamızın birinci bölümünde zaman kavramı, zaman kavramının nesnelliği ve öznelliği, psikolojik zaman, felsefe, sosyoloji, antropoloji, filoloji vb. bilim dallarında zamanın tanımı ve zamana bakış konusu ele alınmıştır. Bunun yanında Orta Asya Türklerinin zaman anlayışı, bunun içerisinde Kazak Türklerinin zaman kavramına bakışı, zaman dilimlerini adlandırmaları vb. hususlar da ayrıntılı olarak anlatılmaya çalışılmıştır. İkinci bölümünde ise Kazak Türkçesinin söz varlığında zaman kavramıyla ilgili bütün unsurlar orataya çıkarılmıştır. Bu unsurlar sınıflandırılarak bunların edebî dilde, ağızlarda, halk arasındaki kullanımlarına örnekler verilmeye çalışılmıştır. Kazak Türklerinin tarih, kültür ve yaşadıkları coğrafyanın özelliklerine bağlı olarak herkes için ortak olan zaman kavramına kendi dünyalarınca yorumlamalar, katkılar ve sınıflandırmalar yaptıkları görülmüştür.
Kazak Destanlarında kadının görünümü
Çalışmamızın ilk bölümünde Kazak destanlarında kadın unsurlarını; Kazak kültürü, geleneği ve göreneği, örf ve adetleri çerçevesinde inceledik. Kazak destanlarında kadın adının sıklıkla geçtiğini, destanların oluşumunda kadın faktörünün oldukça önemli bir etkisi olduğunu tespit ettik. Kadın unsurlarını araştırdığımız tezimizde, "Kazak Destanları 2", "Kazak Destanları 4", "Kazak Destanları 5", "Kazak Destanları 6", "Kazak Destanları 7", "Kazak Destanları 8", "Kazak Destanları 9", "Kazak Destanları 10" kitaplarını inceleyerek değerlendirmelerimizi gerçekleştirdik. Aile hayatı ve sosyal hayat bağlamında ele aldığımız kadın temasını, aile içerisinde; anne, eş ve sevgili, kız çocuk, kız kardeş, yenge, üvey anne şeklinde akrabalık adları ile gruplandırarak, sosyal hayatın içerisinde toplumun adlandırdığı; cadı kadın, dilenci kadın, kocakarı, kırk kız ve peri kızı tiplerine göre tasnif ettik. Kazak destanlarında, kadının kahramanlığını, zekasını, güzelliğini, evliliklerini ve kadına yapılan hakaretleri belirttik. Kadının statüsünü ve toplumun kadına karşı bakışını ortaya koymaya çalıştık. Sonuç ve öneri bölümünde, Kazak kültürü içinde kadının kimliği hakkında yorumlarımızı ve önerilerimizi ifade ettik. Anahtar Kelimeler: Kadın, Destan, Kazak, Kültür
Kazak anlatıları çerçevesinde Kazakçanın söz varlığı
Yüksek lisans tezi olarak hazırlanan bu çalışma Kazakların kiril alfabesi ile Kazakça yazılmış 26 adet metni kapsamaktadır. Çalışmamızda bu metinlerin transkripsiyonu ve Türkiye Türkçesine çevirileri yapılmıştır. Metinlerdeki sözcüklerin sözlük / dizini hazırlanmıştır. Ayrıca Kazakçanın söz varlığı örnek kelimelerle ele alınmıştır. Bu çalışma 7 bölümden oluşmaktadır: "1. Giriş" bölümünde Kazakistan, Kazaklar ve Kazakça hakkında genel bilgi verilmiştir. Sonrasında ise çalışmada yer alan metinlere /anlatılara ve izlenen yönteme değinilmiştir. "2. Metin" bölümünde çalışmada yer alan metinlerin transkripsiyonuna yer verilmiştir. "3. Çeviri" bölümünde metinlerin Türkçeye çevirisi yapılmıştır. "4. Açıklamalar – Söz varlığı" bölümünde bazı Kazakça sözcüklerin yapısı ve gramer özelliklerine değinilmiştir. "5. Sözlük" bölümünde sözcüklerin anlamları ve kökenleri belirtilmiştir. Ekler / Tıpkıbasımlar kısmında çalışmada yararlanılan metinler yer almıştır. "6. Sonuç" bölümüdür.