Ankara'da bir Aile Sağlığı Merkezine başvuran 18 yaş üstü hastaların COVID-19 aşıları hakkında düşünce ve davranışlarının belirlenmesi, aşı sonrası görülen yan etkilerin değerlendirilmesi

Giriş ve Amaç: Aralık 2019'da ortaya çıkan ve Dünya Sağlık Örgütü tarafından pandemi ilan edilen Koronavirüs Hastalığı, birçok kişinin ölümüne sebep olan bir hastalıktır. Hastalığın tedavi edilmesi ve hastalıktan korunmak için birçok çalışma yapılmıştır ama kesin bir tedavisi bulunamamıştır. Şu an için hastalıktan kurtulmanın tek yolu aşılama olarak görülmektedir. Bizim de bu çalışmadaki amacımız insanların COVID-19 aşıları konusundaki tercihlerini ve ret sebeplerini belirleyip aşı yan etkilerini ortaya çıkararak elde edilen sonuçlarla aşı yaptırma oranını artıracak çalışmalara destek olmaktır. Gereç ve Yöntem: Ankara'da bir aile sağlığı merkezine başvuran 18 yaş üstü hastaların değerlendirildiği bu araştırma için ilgili resmi kurumlardan ve etik kuruldan izin alınmıştır. Çalışmamız tanımlayıcı ve kesitsel tipte bir çalışmadır. Araştırmanın evrenini Ankara'da bir aile sağlığı merkezine başvuran hastalar oluşturmaktadır. Çalışmada en az 216 kişinin olması gerektiğine Güç Analizi (G-Power) yapılarak karar verilmiştir. Çalışmanın örneklemini ise Yenimahalle 4 No'lu Aile Sağlığı Merkezi'ne başvuran 316 hasta oluşturmaktadır. Çalışmada veri toplama aracı olarak anket kullanıldığı için tüm analizler madde bazında yürütülmüştür. İki değişken arasında anlamlı bir ilişkinin olup olmadığını belirlemek için Pearson ki-kare analizi kullanılmıştır. Ayrıca incelenen durumlara ait çapraz tablolarda frekans ve yüzde değerleri raporlanmıştır. Tüm analizlerde istatistiksel anlamlılık düzeyi olarak p<0,05 kabul edilmiştir. Bulgular: Katılımcıların %61,1'ini kadınlar oluşturmaktadır. Katılımcılar arasında kronik hastalık bulunma oranı %32 olarak bulunmuştur. Erkeklerin aşı yaptırma oranı kadınlardan daha yüksek bulunmuştur. 18-25 yaş aralığında ve 65 yaş üstünde aşı yaptırma oranı %100 ile en fazladır. Bekârların aşı yaptırma oranı evlilerden yüksek bulunmuştur, çocuk sayısı arttıkça aşı yaptırma oranlarının az da olsa düştüğü görülmektedir. Kronik hastalığı olanlarda aşılanma oranı olmayanlara göre daha yüksek bulunmuştur. En çok tercih edilen aşı %55 ile COVID-19 mRNA aşısı olurken, bunu %33 oranıyla her iki aşı türünü de yaptıran katılımcılar takip etmektedir, en az tercih edilen aşı ise %9 ile inaktif COVID-19 aşısıdır. Erkeklerde mRNA aşısı olma oranı kadınlardan daha fazla bulunmuştur, kadınlarda sadece inaktif aşıyı ve her iki aşı türünü de olanların oranı erkeklerden daha fazla bulunmuştur. mRNA aşısı olma oranı evlilerde, inaktif aşı olma oranı ise bekârlarda daha fazla bulunmuştur. Kronik hastalığı olmayanlarda sadece mRNA aşısı yaptıranlar en yüksek orandayken, kronik hastalığı olanlarda en yüksek oran %51,6 ile her iki aşı türünü de olanlara aittir. Yaptırılan aşı türü ile eğitim durumu arasında anlamlı bir ilişki bulunmuştur. Aşı olmayan kişilerin aşı olmama sebepleri arasında en çok "Aşıların yeni olması nedeniyle oluşabilecek yan etkiler tam olarak bilinmediği için" bulunmuştur. Aşı olan kişilerin aşı olma sebepleri arasında en çok "Doktorların ve bilim insanlarının aşıyla ilgili önerilerine güvendiğim için" bulunmuştur. Sadece inaktif aşı olanların nedenleri en çok "Ölü aşı olması nedeniyle yan etkisinin daha az olacağını düşündüğüm için" olmuştur. Sadece mRNA aşısını olanların nedenleri en çok "mRNA aşısı olması nedeniyle etkinlik ve koruyuculuğunun daha iyi olacağını düşündüğüm için" olmuştur. İki aşı türünü birlikte olanların nedeni en çok "İlk çıkan aşının inaktif aşı olması nedeni ile oldum, ilerleyen süreçte mRNA aşısı çıkınca koruyuculuğu artırmak için mRNA aşısını da oldum" olarak bulunmuştur. Kadınlar erkeklere göre daha fazla yan etki gördüğünü belirtmiştir. Kronik hastalığı olan kişilerde yan etki oranı kronik hastalığı olmayanlara göre daha yüksek bulunmuştur. Yan etki yaşayan kişiler en sık hafif ve orta düzeyde yan etkiler yaşamıştır. Aşı sonrası yaşanan yan etkilerin süresi incelendiğinde en sık 2 gün sürdüğü görülmüştür. Aşı sonrası yan etki görülme oranı sadece mRNA aşısı olanlarda daha yüksek bulunmuştur. Aşı sonrası en çok görülen yan etkiler sırasıyla kas ağrısı, yorgunluk ve enjeksiyon bölgesinde ağrı, şişlik, kızarıklık olarak bulunmuştur. Tartışma ve Sonuç: Katılımcıların aşı konusunda tutumlarını ve aşı sonrası görülen yan etkileri değerlendirdiğimiz çalışmada erkeklerin aşı olma oranı kadınlardan fazla olarak saptanmıştır. Erkeklerin aşı olma oranlarındaki bu yüksekliğin sebebi; kadınların genel olarak anksiyete oranlarının erkeklerden yüksek olması nedeniyle (128), aşılar ve yan etkileri konusunda da kadınlar daha fazla endişelenmiş olabilirler, buna bağlı olarak aşı olma konusunda da daha temkinli davranmış olabilirler. Yaş gruplarına göre en yüksek aşılanma oranı %100 ile 18-25 yaş arası ve 65 yaş üstü bireylerde bulunmuştur. COVID-19 en yüksek mortalite oranına yaşlılarda ve kronik hastalığı olanlarda sahip olduğu için 65 yaş üstünde aşılanma oranının yüksek olmasına neden olmuş olabilir, benzer sebeplerden dolayı kronik hastalığı olanlarda da kronik hastalığı olmayanlara göre aşılanma oranı yüksek bulunmuştur. Ülkemizde aşı olmayanlara yönelik yapılan sosyal etkinlik kısıtlamalarının 18-25 yaş arası bireylerde aşı olma oranının yüksek olmasını etkilediği düşünülmüştür. Çocuk sayısı arttıkça aşı olma oranında düşme görülmüştür, bunun nedeni çocuklu ailelerin genel olarak aşılarla ilgili daha fazla yanlış habere ve sosyal medya paylaşımına maruz kalması olarak düşünülmüştür. Hastalara sosyo-demografik özelliklerine göre aşılarla ilgili tereddütlerini gidermeye yönelik, COVID-19 aşıları hakkında doğru ve aşıların önemini anlatacak bilgilendirmeler yapılabilir, görülebilecek yan etkiler ve bunların oranları hakkında bilgi verilebilir, bu sayede aşı yaptırma oranının yükselmesine katkı sağlanabilir. Çalışmada en çok tercih edilen aşı mRNA aşısı olurken en az tercih edilen inaktif aşı olmuştur. mRNA aşısı tercih edenlerin en sık sebebi "mRNA aşısı olması nedeniyle etkinlik ve koruyuculuğunun daha iyi olacağını düşündüğüm için" olmuş, inaktif aşı olanların ise en sık sebebi "Ölü aşı olması nedeniyle yan etkisinin daha az olacağını düşündüğüm için" olmuştur. Bu sonuçları değerlendirdiğimizde hem mRNA aşısı olanların hem de inaktif aşı olanların düşüncesi mRNA aşısının daha etkili olduğu, inaktif aşının ise daha az yan etkisinin olduğu yönünde bulunmuştur. mRNA aşısı sonrası yan etki görülme oranı %70,7 iken, inaktif aşı sonrası %29,6 bulunmuştur. Bu da katılımcıların aşıların yan etkileri konusundaki düşüncesini doğrular niteliktedir. Aşı olmama sebeplerinden en sık karşımıza çıkan "Aşıların yeni olması nedeniyle oluşabilecek yan etkiler tam olarak bilinmediği için" ve "Etrafımda ciddi yan etki yaşayanlar olduğu için" cevapları olmuştur. Hâlbuki bizim çalışmamızda yaşanan yan etkilerin büyük çoğunluğu hafif ve orta şiddetteydi, ciddi yan etki oranı %2,5 olarak saptandı. Bu da gösteriyor ki aşıların yeni olması nedeniyle ve toplumda aşılar hakkında olumsuz deneyimler ve yanlış bilgiler paylaşan kişilerden dolayı, hastalarda yan etki korkusu gerçekte görülen oranlardan daha fazla olmuştur. Aşıların etki ve yan etkileri ile ilgili çalışmaları genişletip, çalışma sonuçlarını hastalarla takip ettikleri kaynaklar üzerinden paylaşmak, aşı tereddüdü olan ya da aşı karşıtlığı olan hastaların düşüncesini değiştirmek için atılacak adımlardan biri olabilir. Anahtar Kelimeler: Aşı, COVID-19, İnaktif, mRNA