Başbakanlık Osmanlı arşiv belgelerine göre Ulahların siyasi, dini ve eğitim faaliyetleri (1876-1910)

19. yüzyıl'dan itibaren Balkan topraklarında Osmanlı otoritesinin zayıflaması, ekonomik sıkıntılar ve Milliyetçilik Akımının da etkisiyle bağımsızlık hareketleri meydana gelmiş ve ulus devletleri kurulmaya başlamıştı. 1878 Berlin Antlaşmasının imzalanmasıyla Osmanlı Devleti, Balkanlar'daki topraklarının önemli bir kısmını kaybetmiş ve Makedonya Bölgesi Osmanlı Devleti'ne bırakılmıştı. Bu tarihten itibaren Makedonya Bölgesi üzerinde Rum, Bulgar ve Sırp gibi milletler, tarihi emellerini de göz önünde bulundurarak hâkimiyet kurma mücadelelerine başlamasıyla birlikte "Makedonya Sorunu" ortaya çıkmıştı. Ulahlar, ise Balkan coğrafyasında, yüzyıllardan beri yoğun olarak Osmanlı yönetimindeki Makedonya'da yaşıyorlardı. Ulahlar, bu coğrafyada Ortodoks olmaları sebebiyle İstanbul Rum Ortodoks Patrikhanesine bağlı bulunuyorlardı. Makedonya'nın kendilerine ait olduğunu ileri süren bu milletler, bir yandan Makedonya'da okul ve kilise açarak, diğer bir yandan da Ulahları asimile etmek koşuluyla Ulahların kendilerinden olduğu izlenimini uyandırmaya ve Makedonya üzerinde etkinliklerini pekiştirmeye çalışmaktaydılar. Bu amaçla, milletler tarafından, çıkarlarına hizmet edilmesi maksadıyla yeni çeteler kuruluyor ya da destekleniyordu. Ortaya çıkan bu baskı ve zulümler sonucu Ulahlar, milliyetlerini keşfe çıkmışlardı. Ulahlar, netice itibari ile Osmanlı Devleti nezdinde kendilerine Ulah lisanıyla ayin ve eğitim yapma ile Ulah Milleti'nin muhafazası için girişimlerde bulunmuşlardı. Romanya Devleti ile Osmanlı arasında meydana gelen Yanya Hadisesi ve Romanya Kamuoyunun da baskısı sonucu Osmanlı yönetimi tarafından Ulahlara genel anlamda 22 Mayıs 1905 tarihli emirle milli lisanlarıyla eğitim ve ayin icra etme yetkisi verilmişti. Bu tarihten itibaren Ulahlar, Makedonya'da (Rumeli) mektep inşa etmeye ağırlık vermiş ve bağımsız olarak kendi dilleriyle faaliyet yürütebilmişlerdi. Diğer taraftan Ulahlar, mevcut olup ve kendilerinin kullandığı mekteplerin yine kendilerine verilmesini daha ısrarlı bir şekilde istemeye başlamışlardı. Bu da mektep ve kiliseler üzerinde anlaşmazlıkların daha çok ortaya çıkmasına neden olmuştu. Anahtar Kelimeler: Ulah, Balkanlar, Makedonya, Rumeli, Balkan Milletleri, Ortodokslar.