Bireylerin grup baskısına karşı direnme ve özneleşme deneyimleri

Bu araştırma, aile, arkadaşlık ve iş ortamı arkadaşlığı olmak üzere üç farklı grup yaşantısı içerisinde toplumsal olarak var olan, eyleyen ve yaşayan özneleşme deneyimlerinin nasıl inşa edildiği hakkındadır. Araştırmanın odak noktası sosyolojik bilgi bünyesi içinde birey-toplum, aktör-yapı gibi ikiliklerin bireylerin mensubu olduğu sosyal gruplarda var olup olmadığı ve varsa çalışma mekanizmasının ne olduğu ve bununla bağlantılı olarak özneleşme halinin bireyler tarafından nasıl anlamlandırıldığı ve üç farklı grup içinde nasıl konumlandırıldığının analizi ve açıklanmasıdır. Araştırmada bireylerin aile, arkadaşlık ve iş yeri gruplarında yaşamış oldukları olaylar ve bunların grup dinamiği ile olan ilişkileri nitel bir araştırma tasarımı ile incelenmektedir. Bu kapsamda birey yalnızca birbirlerinden ayrı olarak her bir grup türü içinde bir birey olarak değil, birden fazla grubun mensubu olan ve bu nedenle de mensubu olunan grupları da bir anlamda ilişkiye geçiren bir özne olarak dikkate alınmaktadır. Bu kapsamda araştırma sürecinde, Samsun ilinde ve çoğu yine aynı ilde yaşamakta olan elli dört kişi ile yüz yüze derinlemesine mülakatlar yapılmış olup sonuçlar temalandırma, gruplandırma yoluyla analiz edilmiştir. Evrensel bir yaygınlık iddiası olarak değil, nedensel bir mekanizmanın işleyişi anlamında bir kuramsal genelleme olarak araştırma bulgularından ortaya çıkan ve dolayısıyla da aslen bu çalışmanın temel savlarını oluşturan hususlar özetle şöyle ifade edilebilir: Özneleşme denilen olgu tekil bir hüviyete sahip değildir, aksine içinde yaşanılan grup tiplerine bağlı olarak farklılık göstermektedir. Grup baskısına karşı boyun eğme olarak adlandırılan davranışın asli mahiyeti çoğu halde içselleştirilmiş bir özneleşme biçimidir. Zira bireyler gruba uyum gösterirken basitçe bir uyum ya da pasif bir itaatten ziyade aktif olarak grubu da birbirine bağlayan değerlere bir bağlılık sonucu olarak uyum davranışı sergilemekte ve özneleşmelerini bu yolla tanımlamaktadırlar. Dolayısıyla birey grup üyeliğini ve onun içindeki özneleşme sürecini de bu şekilde yaratmakta ve yeniden inşa etmektedir. Dahası ve bununla bağlantılı olarak, özneleşme zamandan ve mekândan, şartlardan bağımsız olarak erişilmiş bir makam değil, bunlar içinde her an yeniden tasarlanması ve gerçekleştirilmesi gereken bir süreçtir. Konu hakkındaki kuramsal tartışmalardaki tanımlamalar özneleşme halini çoğu halde bireyin kendisi dışındakilere karşı kendi taleplerini önceleyebilme hali olarak düşünmektedirler. Ancak bu tanımın ihmal ettiği ve araştırma sonuçlarının işaret ettiği önemli bir husus, bu durumun birey ile grup arasında süre giden bir çatışma ekseni olmadığı, aksine bireyin grup ile ortak bir değerler alanına sahip olduğu ve kendisini grup yaşamından tamamen bağımsız olarak hiçbir zaman düşünmediğidir. Araştırma verileri, grup türlerine, bireylerin özelliklerine ve konuya göre özneleşmenin aldığı şekli etkileyen dokuz temel etken olduğuna işaret etmektedir. Bu etkenler yaş, cinsiyet, ekonomik durum, eğitim düzeyi, gruba yüklenen anlam, grup içi konum, üzerinde karar alınacak konunun ne olduğu, grup içi ilişkiler ve kişinin karakteridir. Son olarak bireylerin her ortamda ya da sosyal grupta bir şekilde kendini ifade etme çabasında oldukları ama özneleşmenin, her şeye rağmen kendini ifade etmek anlamını taşımadığı açıktır.