Böbrek dağıtım sistemi için yeni bir karar destek modeli

Organ nakli son seviye organ yetmezliğe girmiş hastalar için hayat kurtaran, yaşam kalitesini artıran kalıcı bir tedavi yöntemidir. Hastalara kalıcı bir çözüm sunmasına rağmen kısıtları çok olan ve kompleks bir tedavidir. Bu kısıtlardan en önemlisi, sistemdeki arz ve talebin dengesizliğidir. Nakle uygun sağlıklı organ kaynağı sayısı çok az iken nakil bekleyen hasta sayısı gün geçtikçe artmaktadır. Arz edilen organın hangi hastaya verileceği kararı çözülmesi gereken en önemli problemdir. Bu problemi yönetebilmek için iyi planlanmış bir organ dağıtım sisteminin kurgulanması gerekmektedir. Literatürde organ dağıtım sistemleri genel olarak iki ana amaç üzerine yoğunlaşmaktadır. Bunlardan ilki nakil başarısını sağlamak, ikincisi ise hastalar arası hakkaniyeti gözetmektir. Bu iki amaç doğrultusunda en uygun hastanın seçilmesi kararı karar verme problemi olarak karşımıza çıkmaktadır. Nakil operasyonunun kompleks ve aşamalı yapısı, başarıyı ve hakkaniyeti etkileyen faktörlerin çokluğu ve değişkenliği süreci çok kriterli bir karar verme problemine dönüştürmektedir. Bu çalışmada en çok nakil yapılan organ olan böbreğin dağıtımı problemi ele alınmıştır. Donör organ bazında en uygun hastanın belirlenmesi için Türkiye'de 2008-2014 arasındaki gerçekleştirilen nakillerin verileri detaylı bir şekilde incelenmiştir. Bu inceleme sonucunda, yeni bir böbrek dağıtım sistemi tasarlanmasının gerekliliği görülmüştür. Bu yeni sistemin amacı, donör böbreklerin en verimli şekilde uygun alıcılarla eşleştirilmesidir. Buradaki verimlilikten kasıt nakil başarısının artışını hedeflerken aynı zamanda hakkaniyeti de değerlendirerek uygun hasta-donör eşleştirmesinin yapılmasıdır. Bu amaç doğrultusunda mevcut sistemin verileri ve literatür bilgisi kullanılarak başarıya ve hakkaniyete etki eden değişkenler tespit edilip her birinin ağırlıkları belirlenmiştir. Bu çalışmanın özgün yanı mevcut ulusal organ dağıtım sisteminin süreçlerini detaylı incelenip akış şemalarının ortaya konulması, sistemdeki verilerin detaylı sayısal analizlerinin yapılması ve bu analizlerin önerilen karar destek modeli için girdi olarak kullanılmasıdır. Yapılan analizler neticesinde bir böbrek dağıtım sistemi için önemli olan kriterler belirlenmiş ve belirlenen tüm kriterler hakkaniyet ve başarı başlıkları altında toplanmıştır. Çalışma sonucunda hakkaniyet ve başarı faktörlerini dengeleyerek, donör böbrek çıktığında en uygun hastayı seçen yeni bir karar destek modeli önerilmiştir.