Çağdaş Türk lehçelerinde ünlüler

Dilin temeli sese dayanmaktadır; çünkü dil, yüzeysel yapıda öncelikle sesle var olabilen canlı bir varlıktır. Bu canlı varlık zaman içinde farklı nedenlere bağlı olarak ses, şekil, söz dizimi ve söz varlığı yönünden bazı değişmeler ve gelişmeler yaşar. Türkçe de hem kendi gelişim çizgisi sürecinde ortaya çıkan iç etkenlerden hem de coğrafya değişikliği, din değişikliği, alfabe değişikliği gibi dil dışı etkenlerden dolayı, söz varlığında, ses bilgisinde ve az da olsa gramer ve cümle yapısında bazı değişmelere uğramıştır. Tarihî süreç içerisindeki bu değişmeler ve gelişmeler göz önüne alındığında dil içi ve dil dışı etkenlerden en fazla etkilenen unsur Türkçenin sesleri ve ses sistemi olmuştur.Dilde meydana gelen ses bilgisel değişme ve gelişmelerin tespit edilmesi büyük bir önem arz etmektedir. Çünkü bir dilin seslerinin niteliği ve niceliği bakımından tanımlanmasının, tarihî süreç içerisinde o dilin seslerinde meydana gelen değişmelerin ve ses olaylarının ortaya konularak ses ortaklıklarının ve farklılıklarının belirlenmesinin o dilin gelişmesine ve yayılmasına olumlu yönde etkileri vardır. Bu yönüyle Türkçede meydana gelen ses bilgisel değişmelerin ve gelişmelerin doğru bir şekilde ortaya konulması, Türkçenin eski devirleriyle günümüz Türkçesi arasındaki benzerliklerin ve farklılıkların tespit edilmesinde, günümüzde farklı yazı dilleri hâlinde gelişmekte olan Türkçenin ortak bir ses ve yazı birlikteliğine ulaşmasında ve Türkçenin ses sisteminin nasıl bir yapıya sahip olduğunun belirlenmesinde etkin rol oynayarak Türkçenin gelişmesine olumlu yönde katkı sağlayacaktır.Türkçede meydana gelen ses bilgisel değişmelerin ve gelişmelerin ortaya konulması maksadıyla yapılan bu çalışma, sadece ünlülerle sınırlandırılmış olup, Türkçenin çağdaş lehçelerindeki ünlülerini ve bu ünlülerde görülen ses olaylarını konu edinmektedir.Çağdaş Türk lehçelerindeki ünlülerin görünümleri, ses özellikleri ve ses olayları bakımından karşılaştırılmalı olarak incelenmesinin hedeflendiği bu çalışmada ünlüler açısından lehçelerin ve lehçe gruplarının birbiriyle olan yakınlıkları, kendi aralarındaki ses bilgisel bağları veya farklılıkları ortaya konulmaya çalışılmıştır.Bu çalışma üç bölüm halinde tasarlanmıştır. Bu bölümler sırasıyla Giriş, Türk Dili ve Lehçeleri, Ünlü Kavramı ve Türk Dilinin Ünlüleri, Çağdaş Türk Lehçelerindeki Ünlülerin Nitelikleri başlıklarından oluşan Birinci Bölüm; Ünlülerin Ses Bilgisi Görünümleri ve Ünlülerle İlgili Ses Olaylarının yer aldığı İkinci Bölüm ile bu bölümlerden elde edilen bulgularla ilgili çıkarımların yer aldığı Sonuç başlığını taşıyan Üçüncü Bölümdür. Bu bölümlerden sonra ise eserde kullanılan kaynakların gösterildiği Kaynaklar kısmı yer almaktadır.Anahtar Sözcükler: Çağdaş Türk lehçeleri, ünlüler, ses olayları.