Çankırı ili ve yöresi ağızları

Bu çalışmada, Çankırı ili ve yöresinde konuşulan ağzın özellikleri ses bilgisi ve şekil bilgisi açısından belirlenmiş, ölçünlü dilden farklılık gösteren unsurları tespit edilmiştir.Çalışmamız, ?Giriş?, ?Dil İncelemesi?, ?Metinler?, ?Sonuç? ve ?Sözlük? bölümlerinden oluşmaktadır. ?Giriş? bölümünde, Çankırı'nın tarihi ve etnik yapısı ile ilgili bilgiler verilmiştir. ?Dil İncelemesi? bölümünde, derlenip yazıya aktarılan metinler ışığında Çankırı ili ve yöresi ağızlarının ses ve şekil bilgisi özellikleri tespit edilmiştir. ?Metinler? bölümünde, çalışma konusuna kaynak oluşturabilecek nitelik arz eden 129 metin, çeviri yazı işaretleri kullanılarak yazıya aktarılmıştır. ?Sonuç? bölümünde, Çankırı ili ve yöresi ağzının özellikleri ilgili genel bir değerlendirme yapılmıştır. ?Sözlük? bölümünde ise ağız yöresine ait bir sözlük oluşturulmuştur.Yaptığımız çalışma neticesinde Çankırı ili ve yöresi ağızları, bazı ses ve şekil bilgisi farklılıklarından dolayı iki ağız bölgesine ayrılmıştır. Bu iki ağız bölgesi haricinde şimdiki zaman çekimindeki farklılık dolayısıyla iki de ağız adacığı tespit edilmiştir.Yörenin genelinde görülen ve Çankırı ili ve yöresi ağızlarının karakteristik özellikleri olarak öne çıkan unsurlar şunlardır: Yörede birincil (aslî) uzunluklar varlıklarını devam ettirmektedirler; hece kaynaşması ve ünsüz düşmesi ile oluşmuş ikincil ünlü uzunlukları da oldukça boldur; kapalı e (¹) ünlüsü, yöremizde işlek olarak kullanılmaktadır; yörede art damakta boğumlanan ¢ ve ¤ ünsüzleri ile yarı-kalın ó ve ú ünlüleri karakteristik seslerdir; ñ sesi yöremizde kelime ve eklerde varlığını korumaktadır; yörede % ile ? 'nin boğumlanma yerlerini gırtlağa çekmesiyle süreksiz gırtlak ünsüzleri > ve & duyulmaktadır; özellikle bünyesinde y ünsüzü bulunan kelimelerde dil benzeşmesi, incelme yönünde bozulmaktadır; Eski Türkiye Türkçesinin sürekli yuvarlak ünlüyle kullanılan ekleri, yöremizde varlığını devam ettirmekte ve bu durum düzlük-yuvarlaklık uyumunun sıklıkla bozulmasına sebep olmaktadır; tonlulaşma ve sızıcılaşma yörede kurallı olarak karşımıza çıkmaktadır; ünsüz benzeşmelerinden -nn- < -nl- ve -rr- < -rl- benzeşmeleri yoğun olarak görülmektedir; vasıta hâli eki, ek yığılması ve gerileyici ünsüz benzeşmesiyle ortaya çıkan +ınan, +inen, +unan, +ünen ve +nan, +nen `dir; şimdiki zaman çekiminde kullanılan genel ek -yo `dur; gelecek zaman çekiminin I. teklik ve çokluk ile II. teklik ve çokluk şahıs çekimlerinde hece kaynaşması görülmektedir; I. teklik şahıs çekimlerinde -n, -ın, -in, -un, -ün ekleri kullanılmaktadır.