Türkiye için finansal stres endeksi oluşturma: Çok değişkenli GARCH modellemesi

Geçmişten günümüze dünyada yaşanan küresel krizlerin yanı sıra ülke dinamikleri nedeniyle çeşitli ekonomik krizler yaşanmaktadır. Ekonomi alanında en önemli çalışmalardan biri piyasalardaki bu dalgalanmaları tahmin etmek ve birbiri ile olan ilişkilerini incelemektir. Bu bağlamda 2000'li yılların başından beri çeşitli ülkeler için ekonomistler ya da merkez bankaları tarafından finansal sıkıntı endeksleri oluşturulmuştur. Oluşturulan finansal sıkıntı endeksleri ülkelere ya da bölgelere özgü olup farklılıklara sahiptir. Kullanılan veri tiplerinin yanısıra kullanılan metotlar bu farklılıklar arasındadır. Yapılan bu çalışmada literatür taramasında farklı ülkeler için oluşturulan finansal sıkıntı endeksleri ile birlikte Türkiye için oluşturulmuş finansal sıkıntı endeksleri de incelenmiştir. Son yıllarda Türkiye'de ekonomik dalgalanmaların görülmesi nedeniyle yeni bir finansal sıkıntı endeksinin oluşturulma ihtiyacı doğmuştur. Türkiye finansal sıkıntı endeksi, finansal kriz olarak adlandırılan önemli finansal olaylar sonrası ülkede yaşanan ekonomik hareketliliği göstermektedir. Finansal sıkıntı endeksi sürekli bir değişkendir ve belirsizliği yansıtmakta olup uç değerleri kriz olarak adlandırılmıştır. Beklenen finansal bir kayıp, risk potansiyeli ya da belirsizlik durumlarında finansal sıkıntı endeksi artış göstermektedir. Yapılan bu çalışmada, banka sektörü, sermaye piyasası, para piyasası ve döviz piyasasına ait bazı veriler kullanılarak Türkiye için finansal sıkıntı endeksi oluşturulmuştur. Finansal sıkıntı endeksi 2 Ocak 2007'den 29 Kasım 2017'ye kadar olan dönem için günlük olarak hesaplanmıştır. Türkiye finansal sıkıntı endeksi hakkında yapılan daha önceki çalışmalarda kullanılan verilerin genişletilmesi nedeni ile yapılan çalışma Türkiye için önem teşkil etmektedir. Öncelikle her bir sektöre ait veriler standardize edildi. Ardından eşit varyans ağırlıklandırma yöntemi ile her bir sektör için finansal sıkıntı endeksi oluşturuldu. Dört sektör için oluşturulan finansal sıkıntı endekslerinin eşit varyans ağırlıklandırması ise; Türkiye finansal sıkıntı endeksini vermektedir. Piyasalar arasındaki finansal sıkıntı endekslerinin birbiri ile olan ilişkileri analiz edilmiştir. Koşullu değişen varyans modelleri, özellikle oynaklığı modellemek için kullanılmaktadır. Oynaklığı modellemek yatırımcı ve araştırmacılar için önemli bir husustur. Piyasalarda bazen düşük oynaklık dönemlerini yüksek oynaklık dönemleri takip etmektedir. Bu olgu, oynaklığın kümelenmesi olarak adlandırılır. Oynaklığın kümelenmesi için, tarihsel volatilite modelleri kullanılabilir. En yaygın olan model ise; genelleştirilmiş otoregresif koşullu değişen varyans (GARCH) modelidir. İlişkiler incelenirken birden fazla değişkenin olması sebebi ile çok değişkenli GARCH model kullanılmıştır. Çok değişkenli GARCH modelin özel bir çeşidi olan dinamik koşullu korelasyon GARCH (DCC GARCH) modeli bu çalışmada kullanılmıştır. DCC GARCH modeli, iki seri arasındaki koşullu korelasyonları tahmin etmek için kullanılabilir. DCC GARCH modeli, Türkiye'nin sıkıntı endeksi ile Türkiye piyasa verileri arasındaki korelasyonu incelemek için kullanılmıştır. Koşullu korelasyonlar volatilite yayılımı hakkında bilgi verir. Bu olgu finansal piyasalar için çok önemlidir. Finansal piyasada gözlenen, finansal kriz sonrası iki finansal piyasa arasındaki korelasyonun artması veya azalmasıdır. Bir piyasada volatilite şoku var ise; o zaman bu şok diğer piyasayı da etkiler. İki pazar arasındaki korelasyonlar yüksekse, bu pazarlar arasında daha az risk çeşitlendirme fırsatı olduğu anlamına gelir. Başka bir deyişle, bu pazarlar arasında riskten korunma mümkün görünmemektedir. Aksine, finansal piyasalara ait iki zaman serisi arasındaki korelasyonlar çok düşük ise, bu durumda, çeşitlendirme riskinin potansiyelinden dolayı bu portföyün riskten korunması mümkündür. Son on yıl için Türkiye finansal stres endeksi yaratıldıktan sonra uç noktaları önemli finansal olaylar açısından bu çalışmada yorumlanmıştır. Dev Lehman Brothers 2008 yılında iflası ilan etti ve tüm dünya Lehman Brothers'ın çöküşünün bedelini ödemiştir. Pek çok işveren iflas etmiş, milyonlarca insan işsiz kalmış ve borsalarda milyarlarca dolar yok olmuşlardır. Türkiye ekonomisi de bu durumdan olumsuz etkilenmiştir. Bu tezde oluşturulan Türkiye'nin FSI'sı 2009 yılında zirveye ulaşarak küresel krizin Türkiye'de de etkili olduğunu göstermektedir. 2013 yılında Federal Rezerv Sistemi sıkılaştırıcı para politikası kararını ilan etti. Bu karar 2014 yılı başından itibaren varlık alımlarını azaltmak idi. Bu karar Amerika'nın piyasadan para çekmesi ve faiz oranlarının Amerika için artması anlamına gelmektedir. Bu durum yatırımcıların Amerika'ya yönelmesi ve TL'nin değer kaybetmesi anlamına gelmektedir. Bu durumun bir sonucu olarak oluşturulan finansal sıkıntı endeksinde bu zaman aralığı için başka bir zıplama görülmektedir. 2016 yılı sonunda Amerika'da yapılan başkanlık seçimi sonrasında uluslararası finansal dünyada belirsizlik algısı önemli ölçüde arttı. Seçim sonrasında Amerika yönetimiyle birlikte değişen maliye ve dış ticaret politikasında yaşanabilecek değişimlerin, FED para politikasının değişimi bekleniyordu. Küresel ekonomilerdeki yavaşlama ve jeopolitik riskler dış ticaret üzerinde negatif etkiye sahipti. Aynı zamanda İngiltere'nin Avrupa Birliği'nden ayrılma kararının da pazardaki olumsuz etkisi görülüyordu. Gelişmiş ülkelerin gelecek dönem faiz politikalarına yönelik belirsizlikler döviz piyasalarının iniş çıkışına neden olarak gösterilmekteydi. Ayrıca Türkiye'deki darbe girişiminin ekonomimize büyük etkisi olduğu bilinmektedir. Bu nedenlerden dolayı 2017 yılı başlarındaki finansal sıkıntı endeksinde bir zıplama görülmektedir. Ek olarak finansal stres endeksini oluştururken kullanılan piyasa endeksleri korelasyon katsayılarına göre analiz edilmiştir. Son kısımda Türkiye finansal stres endeksinin Türkiye için finansal kriz göstergesi olarak kullanılıp kullanılmayacağı yorumlanmıştır. Uç değerleri aniden ve beklenmedik bir şekilde meydana gelen ve makroekonomik sonuçları olan finansal krizi göstermektedir. Dahası firmalar açısından da ciddi sorunların meydana geldiği zaman dilimi anlamına gelmektedir.