Ferîdüddin Attâr'ın Mantıku't-tayr adlı eserinde vahdet anlayışını yansıtan terim ve metaforların değerlendirilmesi

Ferîdüddin Attâr Mantıku't-tayr adlı eserinde, vahdet anlayışlarının sistemleşmediği bir dönemde kendi vahdet anlayışını metaforik bir dil ile ifade etmektedir. Attâr, tasavvuf ehli sâliklerin yaşayıp tecrübe ettiği manevi ve ruhi edinimlerinden yola çıkarak vahdeti izah eden metafizik bir sistem ortaya koymaya çalışmaktadır. Attâr'ın kullandığı bu usul ve yöntemle kendinden sonraki birçok mutasavvıfa öncülük ettiği görülmektedir. Eserin geneline baktığınızda, vahdet olgusu her şeyin temeli olarak ele alınmış, çeşitli metafor, tasavvufî terim ve hikayelerle anlatım güçlendirilmiştir. Attâr, Mantıku't-tayr'da kullandığı metaforik dille tasavvufî hakikatleri kendi vahdet anlayışı çerçevesinde daha anlaşılır kılmayı hedeflemektedir. Kuşların kişiselleştirilmesi örgüsünde işlediği eserde, kesretten vahdete ulaşmanın yolları ve yöntemleri, sâliklerin ruhi hallerini metafor ve tasavvufî kavramlarla ortaya koymaktadır. Ferîdüddin Attâr, yaşadığı dönemde yozlaşmaya başlayan tasavvufî anlayış içinde doğru bir tasavvuf ve vahdet anlayışı ortaya koymaya çalışmıştır. O, Mantıku't-tayr'da sâliklerin çıktığı seyr u sülûktaki hal değişimlerini, bulunması ve kaçılması gereken ahlaki durumları, döneminin dilsel ve kültürel yapısına uygun olarak anlatmaktadır. Attâr eserde vahdete engel nefsanî hastalıklar ve bunlara çözüm önerilerinde bulunarak tasavvufun eğitim yönünü de ortaya çıkarmaktadır.