Fethinden Moğol istilasına kadar Orta Sirderya havzası ve İslam tarihindeki yeri

Orta Sirderya havzası günümüzde Kazakistan'ın güneyinde yer alan bir bölgedir. Bölge aynı zamanda Türklerin anayurdu olma özelliğine de sahiptir. Tarih boyunca Orta Sirderya havzası kuzeydeki göçebe Türkler ile Mâverâünnehir'deki yerleşik hayat yaşayan halklar arasında dinî ve kültürel bakımdan bir köprü rolü üstlenmiştir. M.Ö. binli yıllardan beri Sakalar tarafından idare edilen bölgenin demografik yapısı milliyet bakımından Mâverâünnehir'e göre daha homojen olmuştur. Zira M.S. V. asırlarda Soğdların Orta Sirderya havzası ile Yedisu'da şehirler inşa edip mıntıkaya yerleşmelerine rağmen, bölge halkının çoğunluğunu genellikle Türk kökenli kabileler oluşturmuştur. M.S. VIII. yüzyıla kadar bölgede hâkim olan Şamanizm, Budizm, Maniheizm, Nestûrîlik gibi din ve inanç akımları İslam'ın aynı asrın ilk çeyreğinde bölgede yayılmaya başlamasıyla birlikte ortadan kaybolmuştur. Sâmânîlerin Orta Asya'da hâkim olduğu IX. yüzyılın sonralarında ise İslam dini artık Orta Sirderya havzasının şehirlerinde büyük oranda kabul görmüştü. Göçebe Türklerin İslamlaşma süreci ise özellikle Karahanlılar döneminde bölgede ortaya çıkan Yeseviye tarikatından sonra hız kazanmıştır. XII. yüzyılın birinci yarısında bölge beş asırdan beri devam eden Müslümanların hâkimiyetinden çıkıp gayri müslim olan Karahıtayların eline geçmiştir. Bununla birlikte dine höşgörülü davranan Karahıtaylar yönetimi altında Müslümanlar vergilerini ödemek suretiyle İslamî hayatlarını serbestçe yaşamışlardır. XII. yüzyılın son ve XIII. yüzyılın ilk çeyreklerinde ise Orta Sirderya havzası güçlenen Harezmşah Devleti'nin hâkimiyeti altına girerek tekrar Müslüman yönetimine dönmüştür. Fakat yaklaşan Moğol tehlikesi sebebiyle bu durum uzun sürmemiştir.