Gazzâlî öncesi tasavvuf klasiklerinde hâller

Tasavvufta hâl düşünme, çalışma ve gayret olmaksızın kalbe gelen sevinç, üzüntü, keder, mutluluk, şevk gibi durumlara verilen addır. Yaptığı her işi Allah rızası için yapan, kalp hayatı zengin, ahlakı yüce olan saliklere de ehl-i hâl denilmiştir. Hâller ve makamlar konusu tasavvuf ilminin en temel meseleleri olarak kabul görür. Nitekim tedvin dönemi müelliflerinin kaleme aldığı klasik eserlerde de hâl bahsinin tasavvuf ilmi açısından ne denli önemli olduğu görülmektedir. Sûfiler her ne kadar hâllerle ilgili bazı farklı görüşler ileri sürseler de, neyin hâl neyin makam olduğu konusunda ve hâllerin devamlı olup olmadığı gibi konularda kimi zaman ihtilaf yaşasalar da ortak bir zeminde buluşmuşlardır. O da hâllerin ehline mahsus Allah vergisi birer hibe oluşu ve hâllere takılıp kalmamak gerektiği; maksadın Allah rızasına ulaşmak olduğu hakikatidir. Hâller bir sufinin yaşadığı içsel tecrübeler olmanın yanı sıra, ahlaki terakki ve dönüşümün de işaretleri olarak telakki edilmiştir. Hâllerle ilgili terminoloji tasavvufun tedvin döneminde gelişmekle beraber hâl konusu tasavvufun da İslami ilimlerden biri olma hususunda en temel meselesi olarak kabul edilmiştir. Tasavvufta riyazet ve mücahede ile seyr-i sülûk adı verilen ahlaken arınma, manevi olarak yükselme ve nihai gaye olan tevhide ulaşma yolunda sufilerin bazı hâller yaşadığı bilinmektedir. Nitekim sûfiler yaşadıkları bu tecrübeleri işaret ve remizli ifadelerle anlatmaya çalışmışlar ve böylelikle zengin bir terminoloji ortaya çıkmıştır. Bu çalışmada teşekkül dönemi klasik eserlerinde hâl konusu, hâllerle ilgili farklı ve ortak görüşler, tartışmalar, tasavvufi hâllerle mistik hâllerin başlıca farkları ele alınmıştır.