Geleneksel proje temin sistemlerinin eleştirisi ve alternatif bir model olarak başarım tabanlı yapım

Yakın zamana kadar sektör içi ve dışı çeşitli olanaksızlıklar ve pratik nedenlerle üretim sürecine ilişkin olarak belirli kalıpları benimsemiş olan inşaat sektörünün, artık gelişen ve değişen koşulları dikkate almasının ve bu yönde bir değişimi içeren yeniden yapılanma çalışmalarına yönelmesinin kaçınılmaz hale geldiği literatürde de ifadesini bulan bir gerçekliktir. Geleneksel yaklaşımın dışına çıkıp, rekabeti tüm sürece yayabilmenin ve bunun getirilerini elde edebilmenin gerekli koşulu, yapı üretim sürecinin fazları arasında gerçekleştirilecek bütünleştirme çabalarının artırılmasıdır. Bu açıdan, "tasarım – ihale – yapım" süreçlerini birleştiren bütünleşik yaklaşıma uygun örgütsel modeller uygulamada yerini almaya başlamıştır. Bu yaklaşımda, anahtar kavramların tasarımla rekabet (competition by design), rekabete yönelik üstünlük (competitive advantage), birlikte çalışabilirlik (interoperability), bütünleştirme (integration) ve buna yönelik bir kavramsal araç olarak yapı bilgi modelleme (building information modeling), yenilikçilik (innovativeness), enformasyon teknolojisi (information technology) ve başarım (performance) olarak belirlenmesi ve "başarım tabanlı tasarım/yapım/başarım tabanlı yapma çevre" (performance-based building/performance-based built environment) kavramı bağlamında, tüm sürecin bütünleşik bir bakış açısıyla yeniden düşünülmesi, bu çalışmanın çıkış noktasını oluşturmaktadır. İnşaat sektöründe, çeşitli düzeylerde başarımın ölçümüne yönelik modeller üzerinde uzunca bir süredir çalışılmaktadır. Bu alandaki temel eksiklik, yapım projelerinin ön karar aşamasından, yapım aşamasının sonuna kadar olan süreçte bu çalışmaların bir bütün olarak ele alınmasına yönelik temel bir algının varlığına rağmen, bu algı doğrultusunda, "sistem davranışı gösteren bir yapı yapma/yapma çevre oluşturma yaklaşımı"na ait ana aksların bütüncül bir yaklaşımla ve yeterli düzeyde ortaya konmamış olmasıdır. Bu sorunu çözmek için, rekabet ortamını yalnızca proje temin sürecinde uygulanabilir olmaktan çıkarıp, tasarım sürecine de yayacak ve bunun getirilerini de gerek yenilikçi çözümler arayıp bulmaya zorladığı yüklenici firmalara, gerekse bu çözümlerin önerdiği yeni ve ileri teknolojilere dayanan ürün ve bütünleşik süreçler ile projenin süresel, parasal ve ekonomik hedeflerine ilişkin başarımını müşteri (girişimci/yatırımcı/malsahibi/idare) yönünden artıran yaklaşımlara ihtiyaç duyulmaktadır. Bu çalışma, kapsamın genişliğinden dolayı sadece gerek duyulan noktalarda derinleşen, ancak, temelde problemin asli nitelikte görülen unsurlarını olabildiğince birlikte ele almayı deneyen; bunu yaparken de yukarıda sıralanan sınırlı sayıdaki kavramı öne çıkaran ve esas alan bir yaklaşımla "başarım tabanlı tasarım/yapım" kavramının, günümüz koşullarında yapı üretimindeki değişim ihtiyacını – sektörün bütünü için olmasa bile – ihtiyaç duyulan ve uygun bulunan projelerde hayata geçirebilmenin bir aracı olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Bu inceleme sonucunda, söz konusu kavramın pratiğe aktarılmasında ihtiyaç duyulan altyapı gerekliliklerinin, olanakların ve mevcut bariyerlerin saptanmasına, bunların ışığında gerek örgütsel yapı, gerekse enformasyon teknolojisi ve ölçüm/hesaplama/değerlendirme sistemleri açılarından ihtiyaç duyulan yapıların ana ilkelerinin tanımlanmasına çalışılmıştır. Bu kapsamda; tez altı ana bölümden oluşturulmuş olup; bu bölümler; "Giriş", "Geleneksel Proje Temin Sistemleri ve Sorunları", "Başarım Kavramı ve Başarım Tabanlı Yapım Yaklaşımı", "Başarım Tabanlı Yapım: Anahtar Kavramlar", "Geliştirilen Başarım Tabanlı Yapıma İlişkin Kavramsal Model" ve "Sonuç ve Öneriler" olarak sıralanmaktadır. Birinci bölümde, araştırmada ele alınan konunun arka planı açıklanmış, problemin çıkış noktası ortaya konmuştur. Problem belirlenerek problemin çözümüne yönelik mevcut çalışmalar değerlendirilmiştir. Araştırmanın hedef ve amaçları ortaya konarak kapsam ve sınırları ile izlenen yöntem hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde, problemin ortaya çıkmasına ve bu çalışmanın yapılmasına sebep olan geleneksel proje temin sistemleri hakkında bilgi verilmiş; bu sistemlerin sorunlu yanları ortaya konmuştur. Üçüncü bölümde, başarım kavramının tanımı yapılmış; başarım ölçümü için ortaya konan modellerden bahsedilmiş; başarım tabanlı yapım hakkında bilgi verilmiş; başarım tabanlı yapımın tarihsel geçmişi irdelenmiş ve konuyla ilgili çalışma yapan organizasyonlar hakkında literatür taramalarından elde edilen bilgiler verilmiştir. Dördüncü bölümde, bu çalışmanın odak noktasını oluşturan ve inşaat sektörüne yön veren anahtar kavramlar olan yenilik, rekabet, enformasyon teknolojisi ve sürdürülebilirlik ile yapı bilgi modellemesi hakkında literatür taramalarına yer verilmiş, her bir anahtar kavramın tanımı yapılmış ve yapı üretim sürecindeki yeri ve öneminden bahsedilmiştir. Beşinci bölümde, tez kapsamında geliştirilen ve ortaya konan temin sistemine yönelik kavramsal model ile ilgili konular ele alınmıştır. Modeli oluşturan kavramlar, paydaşlar, örgütlenme şeması ortaya konmuştur. Ayrıca, ortaya konan kavramsal model ile ilgili uzmanların kritik ve değerlendirmelerine yönelik yapılan yüz yüze görüşmelerin sonuçları bu bölümde değerlendirilmiştir. Altıncı bölümde söz konusu çalışmanın bilimsel açıdan, uygulama yönünden ve ekonomik olarak sonuçları tartışılmış ve gelecekteki çalışmalara yönelik görüş ve öneriler sunulmuştur. Çalışma sonucunda, "Başarım Tabanlı Yapım" kavramını inşaat sektöründe belirlenen anahtar kavramlar üzerinden pratiğe aktarabilecek kavramsal model ortaya konmuş ve tüm yönleriyle tartışılarak geleneksel yönteme alternatif bir temin sistemi olarak inşaat endüstrisinin kullanımına sunulmuştur.