Hamit Zübeyr Koşay (1897-1984)

Cumhuriyet döneminin inşası çalışkan, azimli ve idealist kişilerin varlığıyla gerçekleşmiştir. Atatürk'ün fikirleri çerçevesinde bu durumun gelişimi kısa süre içerisinde hız kazanmıştır. Cumhuriyet dönemini değerlendirirken konuyu yalnızca sosyo-politik açıdan ele almanın yanında o dönemde yer edinmiş kişilerin yaşamıyla da dönemi aydınlatmak mümkündür. Cumhuriyet döneminde birçok aydın Türkiye'ye çağrılmış yahut kendi talepleriyle gelmek istemişlerdir. Fakat bu aydınların genel özellikleri, eğitimlerini farklı ülkelerde tamamlamış olmalarıdır. Bu yüzden Türkiye Cumhuriyeti'ne gençlik yıllarından sonra gelmişlerdir. Ele alacağımız Hamit Zübeyr Koşay ise onlardan farklı olarak henüz dokuz yaşında, yani çok küçük diyebileceğimiz bir yaşta İstanbul'a gelip burada tahsilini sürdürmüştür. Bu durum, onu çoğu mevkidaşından ayırmakla birlikte, kendisini besleyen bu toprakları vatan olarak saymasına sebebiyet veren etmendir. Küçük yaşlarda vatanını bırakıp eğitimi için İstanbul'a gelen Hamit Zübeyr Koşay'ın yaşamı çaba, fedakârlık ve özveriyle geçmiş, yaşadığı süreç onda sakin ve içe dönük bir karakter yaratmıştır. Öte yandan bu durum, onun yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nde eserleriyle ve yaptıklarıyla ışık gibi parlamasına engel olmamıştır. İstanbul'da tek başına eğitimini sürdüren Koşay, eğitimini bitirip bir sene beden eğitimi öğretmenliği yapmış fakat öğrenme arzusu onun peşini hiçbir zaman bırakmamıştır. Kendisi, bu görevini sürdürürken bir yandan da Macarca derslerini takip etmiştir. Yüksek öğrenim görme arzusuyla 1917'de Macaristan'a gitmiş, doktorasını "Türk Silah Adları" üzerine yapmıştır. Macaristan'da bulunduğu süreci verimli bir şekilde geçirmiş ve Almanya gibi birçok ülkede bulunma fırsatı yakalamıştır. Filoloji alanında yükseköğrenim gören Koşay, Lozan Türk Yurdu'nun 1922 yılında düzenlediği "Türk Gençliğinin Vazifesi Ne Olmalıdır?" konulu yarışmada Izgü Mescid eseriyle birinci olmuştur. Macaristan'daki eğitimi bitmiş olan Koşay ülkesine geri dönmek istemişse de koşullar dolayısıyla gidememiştir. Böylece 1925 yılında yeniden Türkiye'ye dönmüştür. Burada Milli Eğitim bünyesine bağlı çeşitli kadrolarda yer almıştır. Emeklilik yıllarında bile çalışma arzusunda olan Hamit Zübeyr, kütüphanecilik, arşivcilik, tarih, filoloji, arkeoloji, etnografya ve edebiyat gibi alanlarda çalışmalarda bulunmuş, dönemin yurtdışından gelen aydınlarından birisidir. Anahtar Kelimeler: arkeoloji, arşiv, Atatürk, Cumhuriyet Dönemi, etnografya, filoloji, Hamit Zübeyr Koşay, kütüphane.