İkinci Dünya Savaşı yıllarında Türkiye'de savaş ekonomisi uygulamaları

Birinci Dünya Savaşı yıllarında kendisini hissettiren topyekûn savaş kavramı, ülkelerin tüm maddi ve manevi kaynaklarıyla savaşa odaklanmaları ve mücadele etmeleri sonucunu doğurmuştur. Modern savaşların getirdiği ağır ekonomik sıkıntılarla mücadele edilmesi noktasında mevcut iktisadi politikaların devletleri çaresiz bırakması, tüm dünyada olduğu gibi Türkiye'de de "savaş ekonomisi" kavramının yeşermesine sebebiyet vermiştir. Savaş ekonomisi Birinci Dünya Savaşı'nda, Kurtuluş Savaşı'nda ve çok daha aktif bir şekilde İkinci Dünya Savaşı yıllarında Türkiye'de uygulanmıştır. Türkiye, İkinci Dünya Savaşı'na girmemeyi başarmış olsa da ekonomik açıdan bu savaşın ağır tesirlerinden kurtulamamıştır. Artan askeri masraflar, azalan üretimin tüketimi karşılayamaması sonucu tırmanan iaşe sorunları, fiyat artışları, stokçuluk ve ihtikâr gibi önemli problemler, yapısal yetersizliklerle de birleşince savaş ekonomisi uygulamaları kaçınılmaz olmuş, İzmir İktisat Kongresi ile başlayan tüm ekonomik kalkınma hamleleri askıya alınmıştır. Saraçoğlu dönemi savaş ekonomisi uygulamalarının hukuki dayanağı Saydam döneminde hazırlanan Milli Korunma Kanunu olmuş, yapılan önemli değişikliklerle beraber kullanılmıştır. Yine Saydam döneminde, ekmek başta olmak üzere temel bazı gıda maddelerinin halka ulaşmasını sağlamak amacıyla hayata geçirilen karne sistemi dönem boyunca uygulamada kalmıştır. Savaş zenginlerinden alınan Varlık Vergisi ile aşırı artan tarımsal kazançlara koyulan Toprak Mahsulleri Vergisi bütçe açıklarının kapatılmasında önemli rol oynamakla birlikte, uygulama metotları itibarıyla fazlaca rahatsızlık vermiş ve eleştirilmiştir. Saraçoğlu döneminde savaşın finansmanına önemli katkı yapan diğer iki vergi uygulaması ise Yol Vergisi ve Hayvan Vergisi olmuştur. Ekonomik sıkıntılarını yoksul kesimlerin daha çok çektiği savaş ekonomisi uygulamalarının gerekliliğini sebep-sonuç ilişkisi açısından ele almak ve dönemin şartları içerisinde değerlendirmeye çalışmak, çalışmanın en önemli amacını teşkil etmiştir.