İkinci Dünya Savaşı yıllarında Türkiye'de uygulanan iktisat politikaları

Bu çalışmanın amacı İkinci Dünya Savaşı yıllarında Türkiye'de uygulanan iktisat politikalarını literatür ve birtakım veriler çerçevesinde analiz etmektir. Savaş ekonomisinin etkisiyle İkinci Dünya Savaşı yılları, yoğun devlet müdahalesinin olduğu bir dönemdir. Bu amaç doğrultusunda 1940 yılında el koyma, zorla çalıştırma, doğrudan fiyat müdahalesi gibi uygulamaları içeren ve hükümete ekonomik alanda geniş bir müdahale alanı veren Milli Korunma Kanunu çıkarılmıştır. Bu kanun İkinci Dünya Savaşı döneminde diğer uygulamalar olan Varlık Vergisi, %25 Kararı, Toprak Mahsulleri Vergisi, Ekmek Karnesi ve Çiftçiyi Topraklandırma Kanununun da temelini oluşturmuştur. Savaş yıllarında karaborsa ve yolsuzlukla mücadele etmek, hazineye gelir sağlamak, enflasyonla mücadele etmek ve savaş zenginlerinin gelirini vergilendirmek amacıyla 1942 yılında çıkarılan Varlık Vergisi, vergilemenin temel ilkeleri olan genellik ve eşitlik, belirlilik ve açıklık, uygunluk ve tarafsızlık ilkelerine aykırı unsurlar taşımaktadır. Bu yönüyle Varlık Vergisi günümüze kadar tartışılan bir olağanüstü vergi olmuştur. Savaş harcamalarını finanse etmek ve baş gösteren iaşe sıkıntısını aşmak için %25 Kararı ve Toprak Mahsulleri Vergisi, kırsal kesimden alınan vergiler olarak ön plana çıkmıştır. Aşar Vergisine benzemesi, vergi tarhında yerinde ölçüm yönteminin benimsenmesi, vergi oranının kesin olmaması ve vergi gelirlerinin önemli bir kısmının vergi harcamalarına gitmesi, bu uygulamanın eleştirilen noktalarıdır. Ancak bu uygulamalar iaşe sıkıntısını giderme noktasında yeterli olmamış, Milli Korunma Kanununa dayanarak yapılan müdahaleci uygulamalar başta temel ihtiyaç malları olmak üzere piyasalarda arz-talep dengesinin giderek bozulmasına, fiyatların yükselmesine ve karaborsacılık, yolsuzluk ve stokçuluğun artmasına yol açmıştır. Bu nedenle hububat fiyat artışının önüne geçebilmek ve temel ihtiyaçları karşılayabilmek için ekmek karnesi uygulamasına geçilmiştir. Tarımsal üretimin savaş yıllarında önemli ölçüde düşmesinin sonucu olarak topraksız köylülere toprak dağıtmak amacıyla Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu gündeme gelmiş; ancak bu kanun hiç uygulanmamıştır. İkinci Dünya Savaşı ve ekonomi bilimine ters düşen yoğun devlet müdahaleleri sonucu savaş yıllarında Türkiye ekonomisi ağır bir bunalım geçirmiştir.