İlköğretim öğrencilerinin sosyal bilgiler ile insan hakları yurttaşlık ve demokrasi derslerindeki değerlere ilişkin tutumları

Bu araştırma, esas itibariyle Sosyal Bilgiler alanında yapılmış bir değerler eğitimi çalışmasıdır. Çalışmada ilköğretim öğrencilerinin Sosyal Bilgiler ile İnsan Hakları Yurttaşlık ve Demokrasi derslerinin ortak değerlerine ilişkin tutumları incelenmiştir. Sosyal Bilgiler Öğretim Programında 18, İnsan Hakları Yurttaşlık ve Demokrasi Öğretim Programında ise 14 değere yer verilmiş olup, toplam 32 değerin 8'i kesişmektedir. Şüphesiz bu kesişme, söz konusu değerleri Türk eğitim sisteminin genel hedefleri açısından çok daha önemli hale getirmektedir. Her iki dersin ortak değerleri; adalet, eşitlik, duyarlılık, özgürlük, sorumluluk, saygı, sevgi ve aile birliğine önem vermedir. Bu kapsamda çalışmanın amacı, öğrencilerin bu 8 kritik değere yönelik tutumlarını tespit ve analiz etmek suretiyle, hem Sosyal Bilgiler, hem de İnsan Hakları Yurttaşlık ve Demokrasi derslerinin işleyişine katkı sağlamaktır. Söz konusu değerler bu çerçevede pek çok değişken açısından ayrıntılı bir şekilde incelenmiştir. Araştırmada bir karma yöntem tasarımı olan açıklayıcı sıralı desen kullanılmıştır. Bu desende araştırmaya nicel yöntemle başlanılmakta, nitel yöntemle devam edilmektedir. Bu kapsamda araştırmanın çalışma grubu nicel ve nitel süreçler için ayrı ayrı belirlenmiştir. Araştırmanın nicel evrenini, 2019-2020 eğitim-öğretim yılı I. Yarıyılında Malatya il merkezindeki ilköğretim okullarında öğrenim gören öğrenciler oluşturmuştur. Araştırmanın örneklemi basit seçkisiz örnekleme tekniği ile belirlenmiştir. Ölçek geliştirme aşamasında açımlayıcı faktör analizi için 342, doğrulayıcı faktör analizi için 325 ve araştırmanın nihai verilerini toplamak için 1249 öğrenciye ulaşılmıştır. Araştırmanın nitel verilerinin derlenmesinde ise amaçlı örnekleme tekniklerinden biri olan maksimum çeşitlilik kullanılmıştır. Bu çerçevede toplamda 24 öğrenci ile çalışılmıştır. Araştırmada veri toplama süreci iki aşamada gerçekleştirilmiştir. Birinci aşamada araştırmacı tarafından geliştirilen Sosyal Bilgiler ile İnsan Hakları Yurttaşlık ve Demokrasi Dersi Ortak Değerler Tutum Ölçeği kullanılmıştır. Adı geçen ölçek ile araştırmanın nicel verileri elde edilmiştir. İkinci aşamada ise araştırmacı tarafından geliştirilen Yarı Yapılandırılmış Görüşme Formu ile araştırmanın nitel verileri toplanmıştır. Nicel verilerin analizinde betimsel ve çıkarımsal istatistik yöntemleri, nitel verilerin analizinde ise içerik analizi yöntemi kullanılmıştır. Araştırma sonuçlarına göre, değerleri edinme düzeyinin kız öğrencilerin erkek öğrencilere göre daha yüksek olduğu; sınıf düzeyleri arasında özgürlük alt boyutu dışında anlamlı bir farklılığın görülmediği; akademik başarı, kitap okuma, anne ve baba eğitim düzeyinin artmasına bağlı olarak bir artışın olduğu; anne ve baba meslek durumuna göre anlamlı bir farklılığın bulunduğu; kardeş sayısı değişkenine göre kardeş sayısı az olan öğrencilerin nispeten daha yüksek olduğu; okulların sosyoekonomik düzeyi bakımından daha iyi okullarda öğrenim gören öğrencilerin daha yüksek tutuma sahip olduğu görülmüştür. İlköğretim öğrencilerin Sosyal Bilgiler ile İnsan Hakları Yurttaşlık ve Demokrasi dersi değerlerine ilişkin tutumlarının düzeyi ise genel olarak yüksektir. Anahtar Kelimeler: Değerler Eğitimi, Sosyal Bilgiler, Yurttaşlık Eğitimi, Tutum.