İlkokul hayat bilgisi ve sosyal bilgiler ders kitaplarında yer alan coğrafi kavramların incelenmesi

İlkokul bireyin bilişsel ve zihinsel alt yapılarının temellerinin oluştuğu bir dönemdir. Bu dönemde verilen eğitim öğretim, öğrencileri yaşama hazırlamakta aynı zamanda sonraki eğitim seviyelerine yetkinlik kazanmalarını sağlamaktadır. İlkokul öğrencileri yaşamdaki olgu ve olayları bir bütün olarak algılamaktadır. Bu nedenle farklı disiplinler kapsamındaki konuları ayrı ayrı öğrenmekte zorlanmaktadır. Öğrencilerin gelişim düzeylerine uygun olarak, farklı disiplinlerin toplulaştırılması ile hayat bilgisi, sosyal bilgiler ve fen bilimleri gibi çok disiplinli dersler ortaya çıkmıştır. Bu derslerin kapsamında sosyal bilimler ve fen bilimleri bulunmaktadır. Sosyal bilimler ile fen bilimleri arasında ise coğrafya disiplini yer alarak âdeta köprü görevi üstlenmektedir. Bu nedenle coğrafya eğitimi ilkokulda hayat bilgisi, sosyal bilgiler ve fen bilimleri dersleri kapsamında verilmektedir. Coğrafya eğitimi öğrencinin kendini, dünyayla olan ilişkisini ve diğer insanlarla olan etkileşimini anlaması için öğrenciye beceri, değer, bilgi ve kavramlar sunmaktadır. Coğrafya disiplinine yönelik kavramlar tam olarak anlaşılmadan coğrafi olay ve olgular arasında neden sonuç bağlantısı kurulamamaktadır. Nitekim coğrafi kavramların coğrafya eğitiminin önemli bir parçası olduğu söylenebilir. Bu çalışmanın amacı 1, 2 ve 3. sınıf hayat bilgisi ve 4. sınıf sosyal bilgiler ders kitaplarında yer alan coğrafi kavramları belirlemek, kategori ve alt kategorileri oluşturmaktır. Nitel yöntemle desenlenen bu çalışmada doküman incelemesi yöntemi işe koşulmuştur. Araştırmanın dokümanlarını 2020-2021 eğitim-öğretim yılında Kırşehir ilinde kullanılan hayat bilgisi ve 4. sınıf sosyal bilgiler ders kitapları oluşturmaktadır. Veriler doküman analizi yöntemi ile analiz edilerek bulgulara ulaşılmıştır. Araştırma sonuçlarına göre hayat bilgisi ve 4. sınıf sosyal bilgiler ders kitaplarında 477 coğrafi kavram tespit edilmiştir. İçerdiği coğrafi kavram sayısına göre ders kitapları; 4. sınıf sosyal bilgiler (188), 2. sınıf hayat bilgisi (137), 3. sınıf hayat bilgisi (92) ve 1. sınıf hayat bilgisi (60) ders kitabı olarak sıralanmaktadır. 2. sınıf hayat bilgisi ders kitabında, 3. sınıf hayat bilgisi ders kitabından daha fazla coğrafi kavram bulunmaktadır. Özellikle 2. sınıf hayat bilgisi ve 4. sınıf sosyal bilgiler ders kitaplarındaki coğrafi kavram sayısının fazla olduğu belirlenmiştir. Tespit edilen coğrafi kavramlar coğrafya alanlarına göre kategori ve alt kategorilere ayrılmıştır. Hayat bilgisi ve 4. sınıf sosyal bilgiler ders kitaplarında bulunan 477 coğrafi kavramdan 272'si fiziki coğrafya, 205'i ise beşerî ve ekonomik coğrafya kategorisinde yer almaktadır. Ders kitaplarında fiziki coğrafya kavramlarının daha fazla olduğu belirlenmiştir. Fiziki coğrafya kategorisinde yer alan coğrafi kavramlar, Dünya'nın şekli ve hareketleri, yer şekilleri bilimi (jeomorfoloji), iklim bilimi (klimatoloji), afetler coğrafyası, bitki / toprak coğrafyası, harita bilgisi (kartografya) ve sular coğrafyası (hidrografya) olmak üzere yedi alt kategoriye ayrılmıştır. Dünya'nın şekli ve hareketleri diğer fiziki coğrafya alt kategorilerine göre daha fazla coğrafi kavram içermektedir. Beşerî ve ekonomik coğrafya kategorisinde yer alan coğrafi kavramlar, nüfus ve yerleşme coğrafyası, tarım coğrafyası, ulaşım coğrafyası, turizm coğrafyası, sanayi coğrafyası, enerji coğrafyası ve yer altı kaynakları olmak üzere yedi alt kategoriye ayrılmıştır. Beşerî ve ekonomik coğrafya alt kategorilerinden nüfus ve yerleşme coğrafyası diğer diğer tüm alt kategorilere göre daha fazla coğrafi kavram içermektedir.