İnşaat projelerinde proje yönetimi bakış açısı ile tasarım yönetimi ve uygulamaları

Günümüzde inşaat sektörü oldukça gelişmiştir. Profesyonel anlamda inşaat yönetimi, geleneksel sistemlerin değişmesi için itici bir güç haline dönüşmeye başlamıştır. Özellikle de tasarım sürecini daha iyi yönetmek için. Yapılar günden güne daha da karmaşıklaşmaktadır ve bununla birlikte, maliyetin azalması, süre ve kalite daha da önemli hale gelmiştir. Bütün bunların tasarım sürecine etkisi yadsınamaz. Birçok örnekte görülmektedir ki, bahsi geçen durumlar, tasarım sürecini daha da karmaşık ve yönetilmesi zor hale getirmektedir. İnşaat projelerinin başarılı olabilmesi için, kalite, maliyet, zaman üçgenindeki bütün parametlerin sağlanıp, bu parametrelerden ödün verilmeden bitirilmesi hedeflenmektedir. Birçok projede, özellikle yapım aşamasına geçildiğinde gecikmeler ve maliyet artışları ile yüzleşilmekte ve önlem olarak kalitenden ödün verilmesi ile projeler başarısızlıkla sonuçlanmaktadır. Yapım aşamalarında karşılaşılan problemler incelendiğiyse, çoğunun tasarım sürecine bağlı eksikler ve/veya hatalardan kaynaklı olduğu görülmektedir. Bu durum, tasarım sürecinin irdenlenmesi ve iyileştirilmesi için çalışmalar yapılıp önlemler alınması gerekliliğini doğurmuştur. Tasarım süreci doğası gereği karmaşık bir süreçtir ve uzman enformasyonlarının artmasıyla giderek daha da karmaşık hale gelmektedir. Günümüzde tasarım sürecine, geniş bir organizasyon çevresinden, çok çeşitli katılımcılar dahil olmaktadır. Deneyimli mimarlık organizasyonları dahi artık bu süreci yönetmekte zorlanabilmekte ve proje paydaşlarına yanlış zamanda yanlış enformasyonlar yayınlayabilmektedirler. Sadece tasarım süreci ve uzmanlık alanlarının gelişmesi değil, inşaat süreci de oldukça değişmiş ve gelişmiştir. Geleneksel sistemler yerini yepyeni teknolojik inşaat yöntemlerine bırakmışlardır. Bu da insanların alışmış oldukları süreçten farklı bir sürece adapte olmalarını gerektirmektedir. Bu durum tasarımcıları, tüm detayların tasarım aşamasında çözülmesi gerektiği konusunda zorlamaktadır. Gelinen durumda her şeyin önceden düşünülmesi gerekmektedir. Tasarım sürecinin olduğu her hangi bir yerde, tasarımın başarıya ulaşması için paralelinde yürüyen bir yönetim süreci de olmak zorundadır. Günümüzde birçok projede, alışıla geldiği üzere süreç, mimarların yönetimine bırakılmakta olup, proje içerisinde yer alan çeşitli disiplinler, mimarlar tarafından koordine edilmektedir. Fakat projeler karmaşıklaştıkça, proje paydaşlarının sayısı artmış ve sürecin yönetimi zorlaşmıştır. Mimarlık eğitiminin tasarım odaklı olmasından da kaynaklı olarak, tasarım yönetimi aktiviteleri mimarlar tarafından etkin bir şekilde yerine getirilememeye başlamıştır. Benzer şekilde tasarım odaklı eğitimden kaynaklı olarak, tasarımcılar sahadan uzak kalmış ve yapıma uygun olmayan tasarımların üretilmesi problem ortaya çıkmıştır. Bu durumun önlenebilmesi ve giderek karmaşıklaşan projelere sağlıklı çözümler oluşturulabilmesi için uzmanlık ihtiyacı doğmuş ve uygulanabilir tasarımlar oluşması için tasarım sürecine çok fazla sayıda danışmanın da katılmaya başlamıştır. Gelinen bu süreçte, tasarım enformasyonu, sahaya varmadan önce, birçok uzman tasarımcının (danışmanların) katılımı ile birlikte imalat çizimlerine dönüştürülürken, tasarımı yönetenin kimliği bu çoklu yapı içinde kaybolmaya başlamıştır. Bu nedenle proje süreçlerinde mimarlık ofislerinden bağımsız, ayrı bir proje paydaşı olarak tasarım yönetimi ekibi de sürece dahil olmaya başlamıştır. Şöyle söylenebilir ki, tüm bu gelişmelerden kaynaklı olarak tasarım yönetimi anlayışı da boyut ve el değiştirmiş. Günümüz tasarım yönetimi anlayışına göre, tasarım yönetiminin amacı, tüm tarafların beklentilerini göz önünde bulundurarak, projelerin zamanında, hedeflenen kalite ve maliyette sonuçlandırılmasının sağlanmasıdır. Amaç, hiçbir zaman sadece mal sahibinin gereksinimlerinin yerine getirilmesi ya da projenin en az maliyetle bitirilmesi ya da tam zamanında ama diğer gereklilikler sağlanamadan bitirilmesi değildir. Tasarım yönetimi, tüm unsurlar arasında bir orkestra şefi gibi uyum yakalamaktır. Tasarım yönetiminin orkestra şefinden farkı, kapsamlarının, süreçte sadece taraflara ne yapacaklarını öğütlemekten çok daha fazla olmasıdır. Tasarım yönetimi, taraflara neler yapacaklarını söylemek ve teslimlerin onaylanmasından çok, kendisi de değer üreten bir disiplindir. Türkiye'de tasarım yönetimi henüz gelişmekte olan yeni bir disiplindir. Birçok projede, ölçeklerinin küçük olmasından da kaynaklı olarak, bu hizmet, alışılageldiği üzere halen mimarlık ofisleri tarafından verilmeye devam etmektedir. Fakat son 10 yılda tasarım yönetimi hizmet alımında büyük artış gözlenmiş olup, mal sahiplerinin bilinçlenmeye başlaması ile tasarım yönetimi hizmetinin projelere katkısının da farkına varılmaya başlanmıştır. Tasarım yönetimi hizmetinin alındığı büyük ölçekli projelerin sayısının giderek arttığı deneyimlenmektedir. Henüz gelişmekte olan bir disiplin olmasından kaynaklı, ülkemizde konu ile ilgili az sayıda çalışma yapılmış olup, literatürde az sayıda kaynak bulunmaktadır. Var olan kaynakların çoğu günümüz tasarım yönetimi anlayışında olmayıp halen tasarım ofislerinde yer alan tasarım ekibi içerisindeki tasarım yöneticilerinin bakış açılarıyla ele alınmış çalışmalardır. Proje yönetim ofislerinin sağladığı bir hizmet olarak tasarım yönetimi disiplininin gelişimi akademik çalışmalarla desteklenmeli ve hizmetin ülkemizde sağlıklı bir alt yapıya oturması sağlanmalıdır. Bu çalışmada, tasarım yönetimi, proje yönetim ekibi bakış açısıyla ele alınmıştır. Türkiye'de her ne kadar proje yönetiminin farkına varılmaya başlanıyor olsa da projelere geç aşamalarda dahil edilmiş olduğu, tasarım tamamlandıktan sonra yapım aşamasında kontrol hizmeti alınması için tercih edildiği ve erken aşamalarda tasarım yönetimi hizmeti almanın süreçleri ne kadar rahatlatacağının mal sahibi tarafından farkedilmediği gözlemlenmiştir. Ülkemizde, bu hizmeti profesyonel anlamda yerine getiren çok az sayıda proje yönetim ofisi bulunmaktadır. Bu ofislerdeki tasarım yönetimi hizmetinin, deneyimce ülkemizden daha zengin yurtdışı literatürü ile desteklenmesi ve geliştirilmesi gerekmektedir. Hizmetin sağlandığı sürede, uygulamaların, ofisteki yöneticilerin kişisel deneyimleri ile tesadüfi olarak yerine getirildiği de deneyim edilmiştir. Bu anlamda ülkemizde tasarım yönetimi hizmetinin literatür ile desteklenmesi bu disiplinin profesyonelleşip standart prosedürlerin oluşmasına da katkı sağlayacaktır. Bu anlamda, çalışmanın birincil amacı, Türkiye'de tasarım yönetimi alanında var olan literatür açığının yurtdışı kaynaklardan yararlanılarak kapatılmaya çalışılmasıdır. İkincil olarak, Türkiye'de özel sektörde, konunun nasıl ele alındığı, tasarım yönetiminin nasıl ve hangi araçlarla gerçekleştirildiği, örnek proje incelemesi üzerinden ele alınıp çalışmaya yansıtılmıştır. Vaka analizi incelemesi ile tasarım yönetiminin proje sürecine dahil edildiği durumlarda projenin tasarım aşaması ve sonrası süreçlerinin nasıl etkilendiği aktarılmıştır. Bu sayede bu hizmetin tasarımın en erken aşamasında alınmasının faydaları konusunda bilinç yaratılması, mal sahibi ve diğer proje paydaşlarının konu hakkında bilinçlenmesi hedeflenmiştir. Çalışmanın ikinci ve üçüncü bölümleri literatür araştırmalarından oluşmaktadır. İkinci bölümde, tasarım yönetimi uygulamasının daha iyi anlaşılması için tasarım kavramı, tasarımın yapısı, özellikleri ve tasarım süreçlerinin tanımları yapılmış olup, tasarım yönetimi nedir? tasarım neden yönetilmelidir? tasarım yönetimi süreçleri nelerdir? bir inşaat projesindeki roller (proje tarafları ya da paydaşları olarak anılacaktır) nelerdir? proje taraflarının sorumlulukları nelerdir? proje taraflarının bakış açılarından tasarım yönetimi ve taraflarının tasarım yönetimi sorumlulukları nelerdir? sorularına cevaplar aranmıştır. Literatür araştırmasının ikinci ayağını oluşturan, çalışmanın üçüncü bölümünde ise, yurtdışında proje yönetim organizasyonu bakış açısıyla tasarım yönetimi aksiyonlarının neler olduğu, bu görevler detaylı olarak açıklanarak incelenmiştir. Tasarım yönetimi görevleri, tasarım süreçleri ile ilişkilendirilerek, proje taraflarının bakış açıları ve sorumlulukları ayrımı yapılarak anlatılmıştır. Tasarım yönetimi uygulamasının verimli olması için yurtdışındaki projelerde kullanılmış olup fayda sağladığı görülen bazı tasarım yönetimi araçları da anlatılmıştır. Türkiye'de daha önce yapılan çalışmalarda özel sektör kapsamında proje üzerinde proje yönetim firmasının bakış açısıyla tasarım yönetimi incelemesi yapılmadığı için çalışmanın dördüncü kısmında, literatürde yer alan bu açığın, Türkiye'nin önde gelen proje yönetim şirketlerinden birinde çalışılarak edinilmiş olan 4 yıllık tasarım yönetimi deneyiminden de destekle, yönetim ekibi içerisinde bulunulan örnek bir projenin incelenmesi ile tasarım yönetimi sürecinden anlatımlarla kapatılması hedeflenmiştir. Böylece Türkiye'de proje yönetim ekibi bakış açısıyla tasarım yönetimi hizmetinin nasıl sağlandığı, görevlerin neler olduğu bu projede kullanılan araçlarla doğrudan ortaya konmuştur. Çalışmada incelenen bu proje, proje yönetim firmasının, tasarımın konsept aşamasından sonra, avan proje sürecinde, tasarımın halen devam ettiği ve tasarım yönetimi hizmetinin de verilebildiği süreçte projeye dahil olduğu, geleneksel yapım yöntemi ile gerçekleştirilmiş yüksek katlı bir rezidans projesidir. 1,5 yıl süren bu projede, proje yönetim firması tasarım süreci sonrasında yapım aşamasında da belli bir süre, uygulama yönetimi hizmeti vermiştir. Böylece tasarım yönetimi aşamasında verilen hizmetlerin geri bildirimlerinin gözlenme fırsatı da bulunabilmiştir. Projenin uygulama sürecinde karşılaşılan ve tasarım aşamasından kaynaklı problemleri saptanabilmiş ve tasarım süreci yönetim modellerinin geliştirilebilmesi için kayda değer bulgular elde edilebilmiştir. Geri bildirimler, tasarım aşamalarında uygulanan ilgili tasarım yönetimi araçlarının anlatıldığı başlıklar altında yorumlanarak yansıtılmıştır. Çalışmanın sonucunda, tasarım yönetiminin, inşaat projelerinin uygulama süreçlerinin başarı ile tamamlanabilmesi için olmazsa olmaz bir disiplin olduğu tespit edilmiştir. Sağlıklı yönetilmemiş tasarımların, uygulama aşamasında maliyet artışlarına, zaman kayıplarına ve proje değişiklikleri ile hedeflenenden düşük standartlarda üretimler ile kaliteden de ödün verilmesine neden olduğu saptanmıştır. İşverenlerin bilinçsizliğinden kaynaklı olarak, tasarım yönetimi hizmetinin sürece dahil edilmesinde gecikildiğine ve tasarımın müdahale edilemeyen aşamalarında tasarım yönetimi hizmeti alımının, projeleri, tasarım yönetiminin esas faydalarından mahrum bıraktığına şahit olunmuştur. Çalışmanın bulgularından bir diğeri de, ülkemizdeki tasarım yönetimi anlayışının mal sahibine fayda sağlanması adına yapılan uygulamalar etrafında bütünleştiğidir. Bu nedenle, proje yönetimi ve tasarım yönetimi mantığının gerektirdiği, hiçbir paydaşın tarafında olmadan projeye fayda sağlanması hedeflerinden uzakta bir tasarım yönetimi anlayışı ile karşı karşıya olduğumuz farkedilmiştir. Çalışmanın bir diğer bulgusu da tasarım yönetiminin esas amaçlarından biri olan tasarımların uygulanabilir hale gelmesine katkı sağlaması amacının ülkemizde yerine getirilemiyor olmasıdır. Bunun nedeni, bu disiplinin henüz yeni olması ve proje taraflarınca hala benimsenmemesi ve tasarım yöneticilerinin tasarıma müdahalelerine tepki göstermeleridir. Bir diğer önemli nedeni de tasarım yönetimi disiplininin henüz oturmamış olmasından kaynaklı olarak, ekiplerdeki personelin deneyimlerinin yetersiz kalmasıdır. Uygulama bilen ve tasarımın doğasından da anlayan çok deneyimli tasarım yöneticileri geliştikçe, bu problemin ortadan kalkacağı öngörülmektedir. Ayrıca ilerleyen süreçte, tasarım yönetiminin önemi tüm proje taraflarınca kavrandığında, bu hizmetin sağlanmasına karşı gösterdikleri direncin yok olması ile birlikte, hizmetin çok daha faydalı bir hale geleceği ve gelişip, öneminin giderek artacağı düşünülmektedir.