İran'ın modernleşme ve meşrutiyete geçiş sürecinde önemli bir aktör: Mirza Malkum Han (1833–1908)

İran'da Kaçar Hanedanı'nın hâkimiyeti sürdüğü dönemde diplomat bir şahsiyet olarak ortaya çıkan Mirza Melkum Han, Fransa'da eğitimini tamamladıktan sonra ülkesine dönerek modernleşme ve meşrutiyete giden yolun önemli siması olmuştur. Devletin çeşitli kademelerinde görevler alan Mirza Melkum Han, İran'da ilk telgraf hattını kurması sonucunda dönemin Şah'ı Nasırüddin Şah'ın takdirini kazanır. Şah ile iyi ilişkiler kurarak İran'da ilk mason teşkilatı olan Feramuşhâne'yi kurmuştur. İran içişlerinde tercümanlık göreviyle başlayan siyasi serüveni, sırasıyla Londra ve Roma büyükelçilikleriyle devam etmiştir. Nasırüddin Şah'ın Avrupa seyahatlerinde yabancı şirketlere verilen imtiyazlarda rüşvet alınca Şah ve saray tarafından gözden çıkartılmıştır. İran'ın kurtuluşunu batı medeniyetinde bulan Mirza Melkum Han, eserlerinde ıslahat, reform, hukuk, eşitlik, kardeşlik gibi kavramları açıklayarak, meşrutiyetin ilanında önemli rol oynamıştır. Bu tez çalışmasında, yazmış olduğu eserlere, İran meşrutiyeti ve Kaçar Hanedanı hakkında yazılan yerli ve yabancı eserlere ve dönemin devlet adamları tarafından kaleme alınan siyasi hatırat ve seyahatnamelere dayalı olarak Kaçar Hanedanı'nın hâkimiyeti sürdüğü dönemde siyasi (diplomat) bir şahsiyet olarak ortaya çıkan Mirza Melkum Han'ın hayatı, İran'ın modernleşme ve meşrutiyete geçiş sürecindeki rolü ve İran'ın 19. yüzyılın ikinci yarısı ve 20. yüzyılın başlarındaki sosyo-ekonomik ve siyasi sorunları ele alınmıştır. Çalışmanın amacı İran modernleşmesi ve meşrutiyeti üzerine daha önceden yapılmış çalışmalardan farklı olarak, Mirza Melkum Han'ın İran meşrutiyetindeki katkısını ortaya koymaktır. Çalışma giriş ve sonuç bölümleri dâhil olmak üzere altı ana bölümden meydana gelmektedir. Birinci bölümde, ilk olarak Safevî Devleti'nin kuruluşu ve yıkılış süreci anlatılmıştır. Daha sonra Safevî Devleti'nin yıkılışından sonra İran'a hâkim olan hanedanların tarihleri kısaca aktarılmıştır. İkinci bölümde, Mirza Melkum Han'ın hayatı ve ailesi genel hatlarıyla anlatıldıktan sonra onun yazmış olduğu önemli eserler hakkında bilgiler verilip bu eserlerin İranlılar üzerindeki etkisi ele alınmıştır. Üçüncü bölümde, ilk olarak Mirza Melkum Han'ın siyasi faaliyetleri, daha sonra sırasıyla resmi görevleri, bir dönem yaşadığı sürgün hayatı değerlendirilmiştir. Ardından kendisinin Kaçar Hanedanı'ndan Nasırüddin Şah'ın yabancılara vermiş olduğu imtiyazlardaki ve İran meşrutiyetindeki rolü ayrıntılı bir şekilde aktarılmıştır. Dördüncü bölümde, Mirza Melkum Han'ın eserleri dikkate alınarak onun siyasi, sosyal ve iktisadi alanlardaki düşünceleri verilmiş; sonra İran'ın modernleşmesine engel olarak gördüğü alfabenin ıslahı için alfabe hakkındaki girişimleri detaylı olarak kaleme alınmıştır. Bu tez çalışması daha çok İran'da yapılan literatür taraması ve oradan elde edilen kaynaklar üzerinden gerçekleştirilmiştir. Bu yönüyle çalışma Melkum Han hakkında özellikle İran'da yazılan eserlerin ve bazı resmi belgelerin incelenmesi sonrasında ortaya konmuştur. Çalışma, Osmanlı İkinci Meşrutiyeti ile çok yakın bir zamanda gerçekleşen İran'daki Meşrutiyeti anlatmakla Osmanlı ve İran Meşrutiyetlerini karşılaştırma için yeni kapılar da aralamaktadır.