İstanbul servis araçları atıl kapasite araştırması

İnsan yaşamının bir gereği ve sonucu olan ulaşım, büyüyen kentler ve nüfus artışı sonucu daha uzun mesafeli seyahat talebi ve yeni ulaşım türleri gerektirmiştir. Özellikle 18. yüzyıldan sonra yayılmaya ve sur dışındaki yerleşim yerleriyle daha güçlü bağlar kurmaya başlayan İstanbul'da kent içi ulaşım sistemine ihtiyaç duymuştur. 19. Yüzyıla gelindiğinde artan ticari aktiviteler ve yeni merkezlerin oluşması, kent içi ulaşımda karayolu yatırımlarını ve toplu taşımacılığı ortaya çıkarmıştır. Bu dönemden 20. Yüzyılın ortasına kadar kent içi ulaşımda tramvaylar ile ulaşım talebi karşılanmaya çalışılmıştır. 1950'lerde İstanbul ulaşımını etkileyecek radikal kararlar alınarak tramvaylar kaldırılmış, büyük bulvarlar açılarak daha ekonomik görünen troleybüsler ulaşım talebini karşılamaya çalışmıştır. Yapılan karayolları yatırımları sonucu otomobil kullanımı hızla artmıştır. Troleybüs deneyiminde başarısızlık, otobüs sisteminin yaygın kent içi ulaşım türü olarak ortaya çıkmasını sağlamıştır. 1970'lere gelindiğinde aldığı göçler nedeniyle ulaşım talebinin toplu taşıma araçları ile karşılanamaması ülkemize özgü taksi-dolmuş, dolmuş, minibüs ve servis aracı gibi alternatif toplu taşıma türlerini ortaya çıkarmıştır. Ulaşım talebinin karşılanması için yapılan karayolu yatırımları kapasiteyi arttırmış fakat aynı zamanda karayoluna olan talebi, çevresel, ekonomik ve sosyal sorunları arttırmıştır. Özellikle petrol krizi sonrası artan petrol fiyatları İstanbul'da raylı sistem ağlarının geliştirilmesi ve toplu taşıma odaklı bir ulaşım ağının oluşturulması niyetini ortaya çıkarmıştır. Fakat amaçlanan toplu taşıma odaklı ulaşım çalışmaları başarısız kalmış ve dolmuş, minibüs ve servis gibi alternatif ulaşım yöntemleri kendiliğinden gelişmiştir. Ulaşım Planlama Müdürlüğü'nden temin edilen ve kalibrasyonu yapılmış güncel yolculuk matrislerine göre İstanbul'daki tüm yolculukların %10'unun, motorlu araçlarla yapılan yolculukların %18'inin yapıldığı servis araçları, önemli bir alternatif olarak kent içi ulaşım talebinin karşılanmasını sağlamaktadır. Bu araştırma ampirik ve teorik bir çalışma olup, İstanbul'daki servis seferlerinde kapasite kullanım durumunu tespit etmeyi ve toplam atıl kapasitenin büyüklüğünü bulmayı hedeflemiştir. Öncelikle araştırmanın kuramsal altyapısı oluşturularak kent içi ulaşım, ulaşım talebi, ulaşım türleri (modlar), toplu taşıma ve ulaşım talebinin yönetilmesi kavramları araştırılmıştır. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Ulaşım Planlama Müdürlüğü'nden temin edilen "İstanbul Ulaşım Ana Planı Hanehalkı Araştırması Analitik Etüt Çalışması" (2012) kapsamında yapılan hanehalkı anket sonuçları açıklanmış ve bu hanehalkı anketlerinden Ulaşım Planlama Müdürlüğü tarafından oluşturulan yolculuk matrisleri incelenmiştir. İlk etapta hanehalkı anketine katılanların yolcu profili, ulaşım tercihleri ve yolculuk özellikleri incelenirken, ikinci etabında matrisler amaçlarına ve ulaşım modlarına (türel dağılım) göre detaylı olarak incelenmiştir. Çalışmanın daha iyi yorumlanabilmesi için İstanbul'un geçirdiği tarihsel süreçler ve mekânsal yansımaları incelenmiş, bu değişikliklerin ortaya çıkardığı ulaşım talebi ve ulaştırma ihtiyaçları ele alınmış, kalkınma planları ve o dönem Türkiye'nin içinde bulunduğu ekonomik ve politik süreçler irdelenmiştir. 2012 yılında "İstanbul Ulaşım Ana Planı Hanehalkı Araştırması Analitik Etüt Çalışması" kapsamında anket yapılan 49.176 kişinin yolculukları incelenerek servis yolculuğu yaptığı tespit edilen ve iletişim bilgileri eksiksiz olan 3068 kişi Aralık 2016-Ekim 2017 tarihler arasında aranarak kapasite kullanım oranlarının tespitine yönelik telefon anket çalışması yapılmıştır. Yapılan telefon anket sonuçları, gidiş, dönüş ve tüm yolculuklar olarak başlangıç-varış noktalarına göre verilmiş ve yolcu profilleri ortaya konmuştur. "İstanbul Ulaşım Ana Planı Hanehalkı Araştırması Analitik Etüt Çalışması" sonucunda İstanbul Büyükşehir Belediyesi Ulaşım Planlama Müdürlüğü oluşturulan matrisler, telefon anket çalışmalarıyla birleştirilerek servis seferi ortalama araç kapasitesi ve ortalama yolcu sayısı verileriyle hesaplamalar yapılarak gereken ve mevcut servis seferi sayısı hesaplanmıştır. Bu hesaplarda, ilçeden ilçeye, ilçe üretim değerine, ilçe çekim değerine ve İstanbul geneline göre olmak üzere dört yaklaşımda ele alınmıştır. Her bir yaklaşım genel ortalama ve amaçlarına göre ortalamalarla iki farklı şekilde ele alınarak toplamda sekiz farklı değer bulunmuştur. Elde edilen değerler, anketler sonucu keşfedilen ilişkisellikler tezin sonuç kısmını oluşturmaktadır.