Kâtip Çelebi Cihânnümâ'sında Doğu Anadolu şehirleri ve toplumsal hayat

1609'da İstanbul'da dünyaya gelen ve çok kısa sayılan ömrüne birçok eseri sığdıran Kâtip Çelebi, XVII. yüzyıla damga vurmuş önemli isimlerden biridir. On dört yaşında babasının yanında göreve başlayan, yaklaşık on yılını seferde geçiren Kâtip Çelebi, tarih, biyografi, astronomi, felsefe ve matematik gibi değişik alanlarda birçok eser kaleme alan ender Osmanlı yazarlarındandır. Girit seferiyle birlikte coğrafya ve haritalara merak salan Kâtip Çelebi bu alanda müstesna bir eser olan Cihânnümâ'yı iki kez yazmaya başlamış olsa da tamamlayamamıştır. Kâtip Çelebi'nin bu eseri kendisinden yetmiş beş yıl sonra İbrahim Müteferrika tarafından bazı eklemeler yapılarak tamamlanmış ve matbaada bastırılmıştır. Bu eser, coğrafya ilminde yeni bir çığır açmış ve sonraki çalışmalar için önemli bir kaynak işlevi görmüştür. Cihânnümâ'da dünyayı tanıtmayı hedefleyen Kâtip Çelebi, bu kapsamda Doğu Anadolu şehirlerini de kaleme almayı düşünmüş, ama ömrü sadece Van eyaletini yazmaya yetmiştir. Erzurum ve Diyarbekir şehirleri İbrahim Müteferrika tarafından eserindeki üsluba sadık kalınarak kaleme alınmıştır. Kitâb-ı Cihânnümâ'da, XVII. yüzyılda Anadolu'nun doğusunda yer alan Van, Erzurum ve Diyarbekir eyaletleri ile bunlara bağlı sancak, kaza ve nahiye gibi idari birimler ve nitelikleri bu eserde açıklanmıştır. İdari ve coğrafi özellikler yanında din, sanat ve gelenek gibi kültürel özellikler ile ticaret, para, hayvancılık, tarım ve maden gibi ekonomik özellikler hakkında önemli bilgiler verilmiştir. Bununla birlikte bu yerlerde bulunan dağ, göl ve ırmak gibi coğrafi unsurlar da tanıtılmıştır. Ayrıca bu eyaletlerin yolları, bu yolların güzergâhları ve tarihi hakkında önemli bilgileri ihtiva eden Cihânnümâ tarihi coğrafya açısından önemli bir kaynak niteliğindedir. Bu çalışma, Diyarbekir, Erzurum ve Van ile buna bağlı yerleşim yerlerinde geçmişten günümüze meydana gelen değişimleri gözler önüne sermesi ve bu yerlerle ilgili çalışma yapacaklara kaynak oluşturması açısında önem arzetmektedir.