Kentsel akarsu kıyılarının kamusal mekan yaratma potansiyelinin belirlenmesi: Kağıthane deresi ve kurbağalıdere örneği

Akarsu kıyıları yerleşmeler evrimi süresince insanlar için her zaman çok değerli doğal kaynak alanları olmuşlardır. Antik kentlerden günümüze kadar pek çok kentin ve metropolün kentsel omurgasını akarsular belirlemiştir. Akarsu kıyıları kentler kadar, kentlerde yaşayan bireyler için de son derece kritik bir konumda yer almaktadır. Tarihsel süreç içinde özellikle sanayi devrimi akarsular için kırılma noktası olmuştur. Sanayi devriminin sonucu olarak hızlı kentleşme ve şehir nüfusundaki artış; akarsuların eski önemlerinin yitirilmesine, kentler içinde kaybolmalarına, sadece ulaşım ve benzeri işlevsel katkılarına odaklanılmasına neden olmuş, bu silsile de akarsuların kirlenmeleri ve taşkınlar ile neticelenmiştir. 20. yüzyıldan itibaren kent içinden geçen akarsular tekrar önem kazanmaya başlamış, işlevsel değerin yanında estetik ve toplumsal değerlerinin yeniden farkına varılmış ve akarsuları kente kazandırma çalışmaları kentsel tasarım ve planlamanın temel konuları olmaya başlamıştır. Tez konusu kapsamında da akarsu kıyılarının kamusal mekan olarak tasarlanmaları gerekliliği görüşünden hareketle söz konusu alanların tasarım ve planlama prensipleri üzerinde çalışılmıştır. Buna göre kamusal mekanın ve kamusal mekan kavramı içinde akrsuların önemi üzerinde durulmuştur. Tarihsel süreç içinde oynadıkları kentsel rollerden bahsedilmiş; kent ve birey açısından ekonomik, sosyo-kültürel, psikolojik, fizyolojik ve ekolojik olarak sağladıkları yararlar ortaya konmuştur. Sonrasında kent içinden geçen bir akarsuyun kıyısında kamusal mekan yaratabilmek için düşünülmesi gereken planlama ve tasarım parametreleri 15 başlık altında özetlenmiştir. Belirlenen bu parametreler, çalışma alanlarında fotoğraflar ve alansal analizlerle değerlendirilerek sorunlar ve potansiyeller belirlenmiştir. Belirlenen parametrelere uygunlukları, karşılaştırmalı olarak yapılan analizlerle listelenmiş ve böylece kamusal mekan yaratma potansiyelleri ortaya konmuştur. Bu çalışmada araştırma alanı kapsamında İstanbul ili Avrupa Yakası'nda Kağıthane Deresi ve Anadolu Yakası'nda Kurbağalıdere seçilmiştir. Kağıthane Deresi ve Kurbağalıdere'nin her ikisinin de kıyı alanları tarihi süreçte mesire alanları olarak kamusal kullanım açısından halk için rekreasyon alanları olagelmiştir. Zaman içinde kentleşmenin ve sanayileşmenin baskısıyla oluşan yanlış arazi kullanımları ve atık suların bu derelere bağlanması zamanla bu derelerin kirlenmesine neden olmuştur. Günümüzde bu kirliliğin bertaraf edilmesi, taşkın riskinin ortadan kaldırılması ve kıyılarının düzenlenmesi adına ıslah çalışmaları devam etmektedir. Bu iki dere özelinde yapılan değerlendirmeler, çalışmaların kamusal mekan yaratımı adına ne kadar etkili olduğunu ortaya koymaktadır. Ülkemizde akarsu düzenleme çalışmaları öncelikle akarsuyu ıslah etmeği amaçlamaktadır ve bu sadece bir mühendislik müdahale olarak düşünülerek yapılmaktadır. Akarsular taşkın yapılarıyla kanal içine alınarak kent ile ilişkisi kesilmekte, kıyıları kamusal mekan yaratma potansiyeli düşünülmeden planlanmaktadır. Bu çalışma ile amaçlanan kent merkezlerindeki akarsu kıyılarında akarsuyun ekonomik, sosyal, kültürel, psikolojik ve ekolojik yaralarını ortaya çıkarmaya katkı sağlayacak mekanlar yaratılabilmesi için stratejiler elde edilmesi ile kamusal mekan tasarım ve planlama önerilerine girdi sağlayabilmektir. Kentleşmenin yarattığı olumsuz baskıyla kentin içinde kaybolan, kentle bütünleşme noktasında eksik kalan akarsu kıyılarının kentliye ve kente kazandırılması gerekliliğini detaylı olarak tartışmak, akarsu kıyılarının anlam ve önemini ortaya koymak ve bu alanlarda çok yönlü olarak oluşturulan parametreler doğrultusunda kamusal mekan tasarım ve planlamasına bir yol haritası oluşturmak hedeflenmektedir.