Osmanlı yönetim geleneğinde adâletnâmeler

Osmanlı Devleti'nde yönetilenlerin, yönetenlerden kaynaklanan haksızlıklara karşı korunup, adaletin sağlanmasında iki temel araç olan ?şikâyet? ve ?adâletnâmeler?, Osmanlı'da yönetenlerin denetlenmesine ilişkin hukuksal mekanizmayı genel olarak ortaya koymaya yardımcı olması açısından önemli olarak algılanması gereken bir konudur.Adâletnâme, yöneticilerin, halka karşı sahip oldukları otoritelerini kötüye kullanmalarını, kanun, hak ve adâlete aykırı tutumlarını yasaklayan ve bunu halka ve görevlilere bildiren Padişah hükmüdür. Osmanlılardan önce hükümdarlar çarşılarda, pazarlarda ve insanların toplandığı meydanlarda, yöneticilerin sebep oldukları haksızlıkları ve bilhassa haksız olarak toplanan vergilerin kaldırıldığını ilân eden hükümler çıkarmışlardır. Bu hükümleri eyaletlerde otorite sahiplerine karşı herkesin görebileceği yerlere, büyük camilerin duvarlarına veya şehirlerin giriş kapılarına taş kitabe halinde koydurmaları, mevcut bir geleneğin devamı olduğunu da göstermektedir.Osmanlı Devleti'nde merkezi idarenin zamanla zayıflamaya başlaması, savaşlarda alınan yenilgiler ve ekonomik nedenlerden ötürü, bazı devlet yöneticileri görevlilerinde suiistimallere başlamışlardır. Bu suiistimaller halktan, kanunlarda tespit edilenin dışında veya üstünde harç ve vergiler almak (tekâlifi şakka), aidat tahsil etmek, tahsilini gerektiren haller gerçekte mevcut değil iken varmış gibi gösterip cerime denilen para cezalarının tahsili yoluna gitmek, köylerde göreve çıkıldığında kalabalık bir maiyetle bunu yapmak, gereken süreden daha fazla konaklamak ve böylece kendilerini, adamlarını, hayvanlarını köylüye besletmek gibi, genel bir terimle ?zulüm suçları? diye nitelenen çeşitli suçları işleyerek, reayanın sırtından kanuni olandan fazla menfaat ve gelir sağlamak şeklinde yapılmıştır. Suiistimallerin tamamına yakınının devlet yöneticileri tarafından yapılması, kurulu düzenin sarsılmaya hatta yıkılmaya başladığının da bir işareti olarak yorumlanmıştır. Bu suiistimallerin gittikçe artması, halk tarafından İstanbul'a gönderilen şikâyet dilekçelerini artırmış, hatta bazı yerlerde yapılan zulümlerden dolayı halk köylerini terk ederek, kaçıp kurtulmaya çalışmışlardır. Devletin gelir (vergi) kaynaklarını teşkil eden köylerde yaşanan bu bozulmanın engellenebilmesi, eski yapının yeniden kurulabilmesi ve işleyebilmesini sağlayabilmek için padişahlar, çevresindeki devlet adamlarının tavsiyelerini de alarak, zaman zaman adaletnâmeler yayınlamışlardır.Osmanlı Devleti'nin, siyasal olarak devlet yönetimi tek kişi hâkimiyetine dayalı bir düzen olmakla birlikte ancak günümüz demokrasilerinde görülebilen ?zulme ve haksızlığa uğrayanların, hakkını alamayanların başvurabilme hakkının olduğu, başvuru konusunda herhangi bir sınırlama olmadan, ülkenin her neresinde olursa olsun din, dil, ırk, sınıf farkı gözetilmeden her kişinin dilek bildirebilme, şikâyette bulunabilme haklarının olması ve devlet otoritesini temsil edenlerin, reayaya karşı bu otoriteyi kötüye kullanmalarını engelleyen, kanun, hak ve adalete aykırı tutumlarını olağanüstü tedbirlerle yasaklayan bir beyanname şeklinde olan Adâletnâme'lerin? bulunması Osmanlı'yı o dönemde var olan, diğer birçok tek kişi idarelerinden ayıran önemli bir özelliktir.