Post COVID-19 hastalarında anksiyete, depresyon, kronik yorgunluk (Fatigue), mental durum, yaşam ve uyku kalitesinin değerlendirilmesi

Giriş ve Amaç: COVİD-19 yakın tarihte ortaya çıkan ve kısa sürede tüm dünyaya yayılan viral bir hastalıktır. Hastalık başta akciğerler olmak üzere tüm organ sistemlerini tutabilmekte ve mortal seyredebilmektedir. Salgının ilk dönemlerinde sağlık sunucular bulaşın engellenmesi ve akut enfeksiyonun tedavisine odaklanmıştır ancak ilerleyen dönemde hastalığı geçiren kişi sayısının giderek artması ve hastalık sonrası bazı semptomların devam etmesi virüsün sadece akut dönemde değil uzun vadede de etkileri olduğunu göstermiştir. Post COVİD-19 olarak isimlendirilen bu dönemde yorgunluk, dispne, kas/eklem ağrısı, başağrısı, öksürük, saç dökülmesi, hafıza ve dikkat bozuklukları gibi pekçok semptom ortaya çıkmaktadır. Uzamış semptomların patofizyolojisi henüz yeterince aydınlatılamamıştır ve takip /tedavi ile ilgili görüş birliği oluşturulamamıştır. Çalışmamızda COVİD-19 tanısı ile takip edilmiş hastaların uzun dönemde devam eden semptomları, hastalık şiddetinin mental fonksiyonlar, yaşam ve uyku kalitesi, anksiyete ve depresyon gelişimi ve kronik yorgunluk üzerine olan etkilerinin araştırılması amaçlanmıştır. Materyal ve Metot: Çalışmamızda Real Time Polimeraz Zincir Reaksiyonu (RT-PZR) testi pozitifliği ile COVİD-19 tanısı alan ve tanı tarihi üzerinden en az 12 hafta geçmiş, polikliniğimize kontrol amacıyla başvuran ayakta takip edilmiş 150 hasta (Grup 1), serviste takip edilmiş 91 hasta (Grup 2) ve yoğun bakım ünitesinde takip edilmiş 59 hasta (Grup 3) dahil edilmiştir. Araştırmada yaşam kalitesi, travma sonrası stress bozukluğu, kronik yorgunluk sendromu (tükenmişlik sendromu -fatigue), depresyon ve anksiyete, nefes darlığı, uyku kalitesi ve mental durum değerlendirilmesinde kullanılan Hastane Anksiyete ve Depresyon Ölçeği (HAD), Pittsburg Uyku Kalitesi İndeksi (PUKİ), Mini Mental Durum Testi (MMDT), Modifiye Medical Research Council Dispne Skalası (mMRC), Yorgunluk (fatique) Şiddet Ölçeği(FSS), EuroQol-5D-5L Yaşam Kalitesi Değerlendirme Ölçeği, Travma Sonrası Stres Bozukluğu Kısa Ölçeği (TSSBKÖ) kullanılmıştır. Bulgular: Çalışmaya dahil edilen hastaların % 45,3 (n=136)' ü erkek ve % 54,7 (n=164)' si kadın idi. Hastaların yaş ortalamaları 57,17 (18-89) idi. HAD ölçeği-Anksiyete puanı grup-1' in % 4,7 (n=7), grup-2' nin % 15,4 (n=14), grup-3' ün % 23,7 (n=14)' sinde anormal olarak saptandı. COVİD-19 hastalık şiddeti arttıkça HAD ölçeği-Anksiyete puanının arttığı görüldü (p<0,001). HAD ölçeği-Depresyon puanı anormal olan hasta sayısı grup-1' de % 5,3 (n=8), grup-2' de % 14,3 (n=13), grup-3' te % 22 (n=13) olarak saptandı. Hastalık şiddeti ile HAD ölçeği-Depresyon puanı arasında anlamlı ilişki bulundu. Hastalık şiddeti arttıkça HAD ölçeği-Depresyon puanında artış tespit edildi (p<0,001). Grup-1' de bulunan hastaların % 81,3 (n=122) , grup-2' de % 47,3 (n=43) , grup-3' te % 54,2 (n=32)' ünde MMDT puanı ≥ 24 olarak saptandı. Daha şiddetli COVİD-19 hastalarında MMDT puanının daha yüksek olduğu görüldü (p <0,001). Post COVİD-19 dönemde PUKİ puanları gruplar arasında benzer bulundu, gruplar arasında anlamlı fark saptanmadı (p=0,063). Yorgunluk Şiddet Ölçeği puanları ile gruplar arasında anlamlı ilişki saptanmadı (p=0,779). Hastalık şiddeti arttıkça EQ-5D-5L indeks indeks skor ve Vizüel Analog Skala skorlarında azalma tespit edildi (p<0,001). COVİD-19 hastalığı geçiren hastalara travma sonrası stres bozukluğu kısa ölçeği uygulandı ve yapılan değerlendirmede 24 puan üzeri alan hasta saptanmadı. Sonuç: Post COVİD-19 dönemde hastaların bir kısmında uzamış semptomlar görülmektedir ancak bu semptomların patogenezi ve tedavisi ile ilgili görüş birliği henüz oluşmamıştır. Çeşitli anket, ölçek ve skalalar kullanılarak COViD-19' un uzun dönem etkileri saptanabilir. Çalışmamızda hastalık şiddeti ile ilişkili olarak uzun dönemde yorgunluk semptomunda artma, yaşam kalitesinde ve kognitif fonksiyonlarda azalma, anksiyete ve depresyon riskinde artma olduğu tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: COVİD-19, uzamış semptomlar, kronik yorgunluk, yaşam kalitesi