Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komitesi kararlarında dini sembol ve kıyafetler yönünden din ve vicdan özgürlüğü: Farklı yorumsal arkaplanlarda aynı hak

Birleşmiş Milletler Medeni ve Siyasal Haklar Sözleşmesi'nin (MSHS) 18. Maddesi ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (AİHS) 9. Maddesinde düzenlenen din ve vicdan özgürlüğü hakkı, kaynaklarını Evrensel İnsan Hakları Beyannamesinin (EİHB) 18. Maddesi'nden almaktadır. Din ve vicdan özgürlüğü hakkı, her iki sözleşmede de birbirine paralel şekilde formüle edilmiştir. Ancak sözleşmelerin denetleyici organları olan Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komitesi (İHK) ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), bu hakkı yorumlarken birbirinden oldukça farklı sonuçlara ulaşmaktadır. Bu çelişki, özel olarak, dini simge ve kıyafetler bakımından gündeme gelmektedir. Benzer, hatta kimi zaman tamamen aynı iddialara dayanarak yapılan başvurular bakımından dahi bu ayrışma devam etmektedir. İnsan Hakları Komitesi; dini sembol ve kıyafetlere yönelik kararlarında, kamu güvenliği, kamu düzeni veya başkalarının hak ve özgürlükleri gerekçeleri gösterilerek yapılan sınırlandırmalar yönünden ihlal tespit etmeye daha yatkındır. Fakat AİHM, taraf devletlerin takdir payına atıf yaparak, söz konusu başvuruları reddetmeye daha eğilimlidir. Bu tez, aynı hakkı yorumlayan iki organ arasındaki farklılığa dair iki aşamalı bir analiz sunmaktadır. İlk analiz; İHK ile AİHM arasındaki ayrışmanın, içtihatlarda hangi bağlamlarda ve ne tür gerekçelere dayandırıldığına ilişkindir. Çalışma, iki organın yorumları arasındaki ayrışmanın (i) kamu düzeni ve güvenliği (ii) eşitlik ve sosyal etkileşim engeli ve (iii) devletlerin tarafsızlık yükümlülüğü alanlarında olduğunu tespit etmektedir. İkinci analiz ise, bu çelişkiyi açıklayabilecek olası nedenlere ilişkindir. Çalışma, iki organ arasındaki ayrışmaya ilişkin (i) farklı yetki alanları, (ii) farklı metodlar ve (iii) farklı yorumsal arkaplanlar olmak üzere üç ana sebep tespit etmekte ve farklı yorumsal arka planların, bu ayrışma bağlamında belirleyici hukuki sebep olduğunu savunmaktadır. Son olarak çalışma, bu ayrışmanın güncel ve olası etkilerini, uluslararası insan hakları hukuku bakımından, başvurucuların dava stratejileri bakımından ve devletlerin kararları uygulama yükümlülükleri bakımından değerlendirmektedir.