Sivil mimari örneklerinin özgünlüğünün değerlendirilmesi için yöntem araştırması: Malatya örneği

Sivil mimari yapılar Anadolu'nun pek çok yerinde olduğu gibi Malatya'da da değişim ve dönüşüm süreci içerisindedir. Bu süreç içerisinde tarihi yapılar değişen sosyo-kültürel ortam, teknoloji, alışkanlıklar gibi etmenler nedeniyle dönemin ihtiyaç ve koşullarına cevap veremeyerek yok olmakta veya onarım, restorasyon, yeniden işlevlendirme gibi müdahale ve uygulamalar neticesinde kültürel miras değerleri zarar görerek varlıklarını sürdürmektedir. Bu olumsuz özellikleri içeren tarihi yapılarda gerçekleşen değişimler Malatya'da kentsel alanda bulunan sivil mimari örneklerde de görülmektedir. Bu değişimler tarihi yapıların bazılarının tamamen yitirilmesine, bazılarının ise özgün niteliklerinin kaybolmasına neden olmaktadır. Bu problemi ele alarak hazırlanan çalışmada, Malatya'da kentsel alanda bulunan, geleneksel doku parçalarının içerisinde konumlanmış sivil mimari örneklerin özgünlüğünü değerlendirebilmek ve bu yapıları koruyabilmek için Bulanık Mantık ve AHP sistemi kullanılarak bir yöntem geliştirmesi amaçlanmıştır. Sistematik bir kurguyla geliştirilen özgünlük değerlendirme modeli ile yapıların özgünlüklerini sayısal ve oransal olarak belirlenmesi hedeflenmiş, bu sistemin başka yapılar ve alanlarda rahatça kullanılması amaçlanmıştır. Geliştirilen yöntem Malatya geleneksel konutları üzerinde denenmiştir. Tez, yedi bölümden oluşmaktadır: Birinci bölümde, tezin genel niteliklerinden kısaca bahsedilmiş ve inşa edildiği dönemin sosyo-kültürel ortamı ve mimarisi hakkında bilgiler sunan geleneksel konutların, metodolojik bir model önerisiyle günümüzdeki mimari durumlarını ve özgünlüklerini değerlendirmek ve analiz edilmesi amaçlanmıştır. Ardından tezin ilgili literatür ve konuya dair diğer çalışmalar içerisindeki önemine değinilmiştir. Tez kapsamında çalışılan sivil mimari örneklerinin genel nitelikleri, bu örnekler üzerinden yapılan çalışmalar ve elde edilen bulgular da birinci bölümde kısaca ele alınarak hipotez ve çalışma ile ilgili literatüre dair veriler aktarılmıştır. Tezin ikinci bölümünde, amaçlanan yöntemi oluşturma sürecinde yararlanılan kavramsal çerçeve ile ilgili bilgiler verilmiştir. Bu bağlamda, tezin kavramsal arka planını oluşturan kültürel miras, koruma ve özgünlük kavramları, tarihsel gelişim süreci ve bu kavramlar üzerine yapılan çalışmalar kapsamında ele alınmıştır. Üçüncü bölümde, dönemin sosyo-kültürel ve fiziki normlarına göre şekillenen ve değişen, kültürel mirasın önemli bir bölümünü oluşturan sivil mimari örneklerinin özgünlüklerini nicel verilerle analiz etmek ve değerlendirebilmek üzere kullanılan yöntemlere dair detaylar anlatılmıştır. Bu kapsamda öncelikle kültürel miras özgünlük değerlendirme kriterlerinden bahsedilerek çalışmada kullanılan yöntemler olan Bulanık Mantık ve Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) analiz yöntemlerinin özellikleri hakkında bilgiler verilmiştir. Söz konusu yöntemlerden Bulanık Mantık, kesin ve net bir şekilde belirli ve esnek olmayan kavramları kullanarak tutarlı ve anlamlı kararlar oluşturmayı sağlayan nicel bir değerlendirme yöntemidir. Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) ise karmaşık problemler karşısında karar verme söz konusu olduğunda, karar kriterleri ve alternatiflerinin göreceli olan önem sıralarını belirleyerek karar mekanizmasının çalışmasını sağlayan bir değerlendirme yöntemidir. Bu yöntemler kullanılarak geleneksel konutların özgünlüklerini değerlendirmek için değerlendirme modelinin oluşum şemasının uygulanış kurgusu ortaya konmuştur. Tezin dördüncü bölümünde, geleneksel Türk evi ve Malatya geleneksel evleri, pek çok yönden detaylı olarak incelenmiştir. Yapılan incelemelerle geleneksel Türk evlerinin tarihçesi, bu evlerin oluşumunda etkili olan normlar ve evlerin mimari nitelikleri ortaya konmuştur. Bir yandan da geleneksel Türk evi niteliği taşıyan Malatya geleneksel evlerinin mimari nitelikleri olan plan ve mekân özellikleri, cephe özellikleri, malzeme özellikleri ve yapım teknikleri hakkında detaylı bilgilere yer verilmiştir. Beşinci bölümde, öncelikle çalışma alanı olan Malatya'nın coğrafi, fiziki ve tarihi özelliklerine değinilmiştir. Bu kapsamda özgünlük bağlamında değerlendirilen; Malatya kentsel alanda bulunan geleneksel doku parçalarını oluşturan sivil mimari örneklerine dair 33 tane yapının rölöveleri alınarak yapı kataloğu oluşturulmuştur. Ardından Malatya'nın Yeşilyurt ilçesine bağlı Yakınca Mahallesinde yoğunlaşan rölöveleri alınan ve yapı kataloğu oluşturulan 20 geleneksel konutun arasından Yakınca evlerinin genel mimari özellikleri temsil edecek 9 geleneksel konut seçilmiştir. Bu seçilen konutların Bulanık Mantık ve Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) yöntemlerini kullanılarak oluşturulan özgünlük değerlendirme modeli eşliğinde özgünlükleri değerlendirilmiştir. Bununla birlikte Yeşilyurt ilçesinin merkezinde bulunan, rölöveleri alınan ve yapı kataloğu oluşturulan 5 geleneksel konutun arasından 4 geleneksel konutların geliştirilen model eşliğinde özgünlük analizleri yapılmıştır. Malatya kent merkezinde yer alan sivil mimari kimliğinin önemli birer parçası olan ve restorasyon çalışmaları sonrasında günümüzde varlıkları devam eden, rölöveleri alınan ve yapı kataloğu oluşturulan 8 geleneksel konutun arasından 4 geleneksel konut özgünlük değerlendirme model eşliğinde özgünlükleri analiz edilerek değerlendirilmiştir. Tezin altıncı bölümü, diğer beş bölümde ortaya koyulan bilgilerin ve yapılan analizlerin bir arada değerlendirilmesi ve sonuçlandırılmasından oluşturmaktadır. Bu anlamda ortaya çıkan veriler, Yeşilyurt ilçesinde bulunan Yakınca Mahallesindeki geleneksel konutların özgünlüklerini büyük oranda koruduklarını göstermiştir. Yeşilyurt ilçe merkezinde bulunan geleneksel konutların ise Yakınca Mahallesinde yer alan geleneksel konutlar kadar özgün olmadıkları ancak yine de özgünlüklerini iyi derecede korudukları görülmüştür. Malatya kent merkezinde yer alan ve çeşitli müdahalelerle günümüze ulaşan geleneksel konutlara bakıldığında ise bu yapıların özgünlüklerini büyük oranda kaybettikleri belirlenmiştir. Bu kapsamda süreç boyunca yapılan alan çalışmaları ve özgünlük değerlendirme modelinden elde edilen veriler ışığında yapılara uygulanan bilinçli ya da bilinçsiz her müdahalenin özgünlüğe büyük oranda zarar verdiği ortaya çıkmıştır. Özellikle sokak sağlıklaştırma, restorasyon, yeniden işlevlendirme, çevre düzenlemesi gibi uygulamaların, yapıların özgünlüğüne zarar verdiği anlaşılmıştır. Buradan hareketle çalışma konusu ve diğer başka alan çalışmaları için Bulanık Mantık ve Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) analiz yöntemi kullanılarak geliştirilen özgünlük değerlendirme modeli hakkında; özgünlük kriterleri, değer aralıkları, veri kural tablosu gibi işleyiş sistematiği ve kurgusu ile alakalı öneriler getirilmiştir. Ayrıca veriler neticesinde başta Malatya geleneksel konutları olmak üzere tüm sivil mimari örneklerinin özgün nitelikleriyle korunabilmesi için de öneriler getirilmiştir. Tezin yedinci bölümünde, gerek kavramsal çerçeveyi oluştururken ve çalışma alanı olan Malatya ile ilgili bilgileri aktarırken gerekse alan çalışmaları sırasında yararlanılan verileri elde etmek amacıyla kullanılan kaynaklar sıralanmıştır. Sonuç olarak hazırlanan tezin, sivil mimarinin özgün nitelikleriyle korunmasına ve gelecek nesillere aktarılmasına yönelik olarak ölçülebilir verilerle ve değerlendirmelerle katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Anahtar Kelimeler: Analitik Hiyerarşi Prosesi(AHP), Bulanık Mantık, Geleneksel Malatya Evleri, Kültürel Miras, Özgünlük