Sokollu Mehmed Paşa'nın İstanbul'daki imar faaliyetleri

16. yüzyıl, Osmanlı İmparatorluğu'nun gerek siyasi gerekse mimari açıdan zirveye ulaştığı bir dönem olmuştur. Bu dönemde ortaya çıkan eserler Klasik Dönem Osmanlı Mimarisinin temelini oluşturmaktadır. Üç padişaha veziriazamlık görevinde bulunmuş olan Sokollu Mehmed Paşa, vakfetmiş olduğu yapılarla döneme damgasını vurmuş bir veziriazamdır. Sokollu Mehmed Paşa'nın yapılarını teker teker inceleyen çeşitli araştırmalar bulunsa da yapıların tamamını ele alan bir çalışma mevcut değildir. Bu çalışma kapsamında, veziriazamın Osmanlı coğrafyasındaki yapılarına genel hatlarıyla değinilmiş olup, İstanbul özelinde yapılar ayrıntılarıyla incelenmiştir. 1505 yılında Bosna'da dünyaya gelen Sokollu Mehmed Paşa, devşirilerek Edirne Sarayı'na getirilmiştir. Edirne Sarayı'ndaki eğitimin ardından Enderun'a alınmıştır. Kaptanı Deryalık, Rumeli Beylerbeyliği gibi çeşitli hizmetlerde bulunmuş ve 1565'te sadrazamlık makamına yükselmiştir. Kanuni Sultan Süleyman, Sultan II. Selim ve Sultan III. Murad'ın dönemlerinde on dört yıl süren sadrazamlığı boyunca devlet yönetiminde oldukça etkin bir rol oynamıştır. 1562'de Şehzade Selim'in kızı İsmihan Sultan ile evlendirilmiş ve mevkiisi daha da sağlamlaşmıştır. Veziriazamın III. Murad döneminde makamını muhafaza etmesi zorlaşmış ve aleyhindeki faaliyetler giderek artmıştır. 1579 yılında meczup bir derviş, Sokollu Mehmed Paşa'yı öldürmüştür. Sokollu Mehmed Paşa siyasi alanda olduğu gibi mimari alanda da son derece etkili olmuştur. Neredeyse hiçbir padişahın yaptırmadığı kadar fazla yapı yaptırarak Osmanlı Mimarlık Tarihinde çok önemli bir yere sahip olmuştur. Sokollu Mehmed Paşa'nın hayatına yer verilen bölümden sonra veziriazamın vakfiyelerinin analiz edildiği bölüme geçilmiştir. Paşa'nın vakıflarına ait üç adet vakfiye bulunmaktadır. Vakfiyeler, Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi'nde, Süleymaniye Kütüphanesi'nde ve Fatih Millet Kütüphanesi'nde yer almaktadır. Bu tez kapsamında ana kaynak olarak VGMA'nde yer alan 1574 tarihli 572 nolu defterde kayıtlı olan vakfiyenin günümüz Türkçe'sine çevrilmiş hali kullanılmıştır. Bu vakfiyede, vakfedilen eserler bina tiplerine göre sınıflandırılmıştır. İlk olarak veziriazamın vakfettiği yedi cami listelenmiştir. Bunlar, Azapkapı, Lüleburgaz, Beçkerek, Zigetvar, Kayapınar, Bor ve Payas Camileri'dir. Camilerden sonra mescitler sıralanmıştır; Büyükçekmece Mescidi, Varna'ya bağlı Balçık kasabasındaki bedestenin ortasında yer alan mescit, Sokollu Mehmed Paşa'nın doğduğu yer olan Vişegrad Sokoloviç köyündeki mescit ve Halep'te yer alan dört adet mescit. Cami ve mescitler sıralandıktan sonra veziriazamın vakfettiği medreseler listelenmiştir. Bunlar; Kadırgalimanı ve Lüleburgaz Medreseleri'dir. Sokollu Mehmed Paşa'nın vakfiyesinde listelenen bir diğer yapı türü tekkelerdir. Veziriazamın vakfettiği tekkeler Kadırgalimanı'nda, Payas'ta ve Zigetvar'da yer almaktadır. Zikredilen bu yapılardan sonra Paşa'nın Eyüp'te yaptırdığı bir darülkurradan bahsedilmektedir. Vakfedilen bir diğer yapı türü ise sıbyan mektebidir. Sokollu Mehmed Paşa, Azapkapı'da, Lüleburgaz'da, Kayapınarı'nda, Sokoloviç'te, Beçkerek'te, Bor'da, Payas'ta ve Medine'de olmak üzere toplam sekiz adet sıbyan mektebi vakfetmiştir. Sıbyan mekteplerinden sonra vakfedilen imaretler sıralanmaktadır. Veziriazam Lüleburgaz'da, Vişegrad'da ve Payas'ta imaretler yaptırmıştır. Vakfedilen yapılar arasında bir de Mekke'de bulunan bir darüşşifa yer almaktadır. Sokollu Mehmed Paşa tüm bu zikredilen yapı türlerinin yanı sıra çeşitli yerlerde çeşmeler, suyolları ve sikayeler (su depoları) vakfetmiştir. Bunlar; Eyüp'te altı adet çeşme, Kadırgalimanı'nda bir çeşme, Azapkapı'da iki adet çeşme ve iki adet sikaye, Lüleburgaz'da suyolu, Belgrad'da suyolu ve çeşitli yerlerinde çeşmeler, Vişegrad'da suyolu ve çeşmeler, Sokoloviç'te bir çeşme ve suyolu, Payas'ta suyolu, Halep'te üç adet çeşme ve suyolu, Medine'de suyolu, çeşme ve sikaye şeklinde sıralanmaktadır. Ayrıca Lüleburgaz şehrinin imarına yaptırdığı külliyeyle büyük bir katkı sağlayan Sokollu Mehmed Paşa buraya büyük bir kaldırımlı yol yaptırmıştır. Vakfiyede son olarak Sokollu Mehmed Paşa'nın yaptırdığı köprülerden ve değirmenlerden bahsedilmektedir; Edirne yakınında Kızılağaç Yenicesi kazasında Tunca Irmağı üzerinde on iki gözlü, taş kemerli, kâgir bir köprü ve köprüye bitişik dört göz değirmen, Vişegrad'daki Drina Irmağı'nda kâgir on iki gözlü bir köprü. VGMA'ndeki 572 nolu bu vakfiyede, vakfedilen yapılardan tiplerine göre ayrılıp bahsedildikten sonra, yapılara gelir getirecek olan vakıflar sıralanmıştır. Sokollu Mehmed Paşa vakfettiği hizmet yapılarının gerekli ihtiyaçlarının karşılanması için gelir getiren çeşitli vakıflar vakfetmiştir. Tezin ana konusu olan İstanbul'daki imar faaliyetlerine geçilmeden önce, Sokollu Mehmed Paşa'nın Osmanlı coğrafyasındaki şehirlerde vakfettiği yapılar genel hatlarıyla incelenmiştir. Osmanlı coğrafyasındaki birçok şehirde yaptırdığı yapıların mimarı otobiyografilerinden anlaşıldığı üzere Mimar Sinan'dır. Veziriazam Edirne'de 1568-69'da bir çifte hamam, 1569-70'te Lüleburgaz'da bir menzil külliyesi ve köprü, Kırklareli'nin Alpullu Kasabası'nda bir köprü, 1574-75'de Payas'ta bir menzil külliyesi, Havsa'da bir menzil külliyesi ve Bosna Vişegrad'da Drina Nehri üzerinde 1577-78'de bir köprü yaptırmıştır. Sokollu Mehmed Paşa'nın İstanbul'da yer alan yapılarından ilk incelenen 1567 tarihli Büyükçekmece Mescidi'dir. Büyükçekmece Sokollu Mehmed Paşa Mescidi, Sultan Süleyman Kervansarayı ve Çeşmesi ile küçük bir menzil külliyesi oluşturmuştur. Veziriazam Büyükçekmece Mescidi'nden sonra Eyüp'te eşi İsmihan Sultan ile birlikte mimarbaşı Sinan'a bir külliye yaptırmıştır. Külliye 1568-69'a tarihlenen medrese, türbe, çeşme ve 1579'a tarihlenen bir darülkurradan meydana gelmektedir. Sokollu Mehmed Paşa'nın 1574 tarihli vakfiyesinde, iki adet sarayından bahsedilmektedir. Bu saraylardan biri Kadırgalimanı'nda, diğeri ise Ahırkapı'da (Atmeydanı'nda) yer almaktadır. Mimar Sinan'ın otobiyografilerinde ise veziriazam için dört adet saray inşa ettiği belirtilmiştir. Vakfiyede sayılan iki sarayın dışında Üsküdar ve Halkalı'da iki saray daha inşa edildiği zikredilmektedir. İsmihan Sultan ve Sokollu Mehmed Paşa çifti, Kadırgalimanı'nda saraylarının yanı başında Mimar Sinan'a ortak olarak 1571-72 tarihinde bir külliye yaptırmışlardır. Sokollu Mehmed Paşa camiyi İsmihan Sultan için yaptırmıştır. Medrese, tekke ve çeşme ise veziriazamın kendi adına yaptırdığı yapılardır. Veziriazamın İstanbul'da vakfettiği bir diğer yapı Azapkapı Camii'dir. 1577-78 yıllarında inşa edilen cami Mimar Sinan'ın eseridir. Sokollu Mehmed Paşa Azapkapı Camii'ne gelir getirmesi için bir de hamam vakfetmiştir. Yeşildirek Hamamı olarak anılan çifte hamam Azapkapı Camii'nin doğusundadır. Sokollu Mehmed Paşa'nın İstanbul'da vakfettiği yapıların yer seçimlerinde birbirinden farklı sebeplerin olduğunu söyleyebiliriz. Tarihi açıdan bir değerlendirme yapıldığında, Sokollu Mehmed Paşa'nın 1565 yılında sadrazamlık makamına yükseldikten sonra 1579'da öldürülene kadar on dört yıl boyunca mimari alandaki faaliyetlerini sürdürdüğü söylemek mümkündür. Sokollu Mehmed Paşa'nın İstanbul'da yaptırdığı yapıların mimarı tezkirelere dayandırılabildiği ölçüde, XVI. yüzyıl Osmanlı Klasik Mimarisi ile özdeşleşmiş Mimar Sinan'dır. Veziriazam Hassa Mimarbaşı Sinan'a birbirinden farklı türde birçok yapı (mescit, cami, medrese, tekke, hamam, darülkurra, türbe) yaptırmıştır. Yapılardan bölge halkının yanı sıra yolcular, kervanlar, tüccarlar, sefere çıkan ordu ve hacılar yararlanmaktadır. Sokollu Mehmed Paşa'nın vakfına ait yapıların hepsi kendisi ve eşi İsmihan Sultan tarafından yaptırılmıştır. Yapıların finansmanı büyük ölçüde Sokollu Mehmed Paşa'ya gelen hediyeler aracılığıyla sağlanmıştır. Bu tez çalışması kapsamında, Sokollu Mehmed Paşa'nın vakfiyesi, vakfettiği yapılar ve bu yapılara gelir getiren vakıflar incelenmiştir. Siyasi alanda çok etkin olan Sokollu Mehmed Paşa'nın mimari alanda da oldukça etkili olduğu gözlemlenmiştir. İstanbul'daki yapıların ve kısaca değinilen İstanbul dışındaki yapıların mimarileri kronolojik olarak incelendiğinde, Sokollu Mehmed Paşa'nın bu eserlerin yer seçimlerinde ve yapılardan yararlananlar düşünülerek yapı türlerinde, dönemin ekonomik ve sosyal durumunu göz önüne alarak, bilinçli olarak tercihler yaptığı anlaşılmaktadır. Dönemin mimarı Sinan'ın da tasarımlarında Sokollu Mehmed Paşa'nın konumuna bağlı olarak özenli davrandığı ve bazı yenilikleri denediği görülmüştür.