Stokastik bir yaklaşım ile COVID 19 dünya verileri üzerine bir kuyruk modeli uygulaması

Bu çalışma Covid-19 virüs salgınının dünya dağılımını incelemek ve virüs popülasyonunun değişimini analiz etmek amacıyla yapılmıştır. Çalışmada, 2020-2021 yılları içerisinde Covid-19 popülasyonuna giriş ve çıkış verileri kullanılarak stokastik bir süreç yaklaşımı olan doğum-ölüm süreçleri incelenmeye çalışılmıştır. Bu amaçla WHO-Dünya Sağlık Örgütü'nün günlük resmi verileri kullanılmıştır. Araştırma kapsamına Avrupa ülkelerini temsilen Almanya, Fransa, İngiltere, İspanya ve İtalya, Kuzey Amerika'yı temsilen A.B.D, Güney Amerika'yı temsilen Brezilya, Uzak Doğu'yu temsilen Çin ve Japonya ile Asya'yı temsilen Rusya ve Hindistan alınmıştır. Tüm bu gruplar incelenirken de Türkiye örneği ele alınmıştır. İçe ve dışa göç veren olayların stokastik olmaları nedeniyle her ülkeye ait popülasyona giriş ve çıkış olasılık dağılımları belirlenmeye çalışılmıştır. Ülkeler arası doğru karşılaştırma yapılması için virüsün yayılma oranı ve iyileşme oranları üzerinde matematiksel dönüşümler uygulanmıştır. Bu dönüştürülmüş veriler kullanılarak trafik yoğunluk parametresi olarak salgınlarda uygulama ve yorum kolaylığı getiren yeni bir formül önerilmiştir. Çalışma içinde stokastik modeller kullanılmış, analiz sırasında gruplama amaçlı ana bileşenler analizi ve faktör analizi uygulamaları gerçekleştirilmiştir. Bu analizlerin ışığı altında ülke ve bölge gruplamaları ve karşılaştırmaları yapılarak yorumlanmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelime: Kuyruk Teorisi, Covid-19 Korona Virüs, Ölüm-Doğum Süreci.