Sıvı kromatografisi-kütle spektrometresi ve rutin spektrofotometrik yöntemler ile ölçülen kreatinin düzeylerinin karşılaştırılması ve EGFR hesabı üzerine etkisinin değerlendirilmesi

Böbrek Hastalıkları ve özellikle çeşitli nedenlere bağlı olarak, fonksiyonel nefronların kronik, ilerleyici ve geri dönüşümsüz kaybının görüldüğü Kronik Böbrek Hastalığı (KBH), dünyada ve ülkemizde önemli bir halk sağlığı sorunudur. Böbrek yetmezliği, önlenebilir veya ilerlemesi geciktirilebilen bir durum olduğu için böbrek fonksiyonunun ve dolayısıyla glomerüler filtrasyon hızının (GFR) doğru göstergelerle tespit ve izlemi önemlidir. Ölçümünün zor ve zahmetli olması nedeniyle doğrudan GFR ölçümü yerine denklemlerle hesaplanan GFR (eGFR) yaygın olarak kullanılmaktadır. Günümüze kadar geliştirilen en az 40'a yakın eGFR formülleri içinde yaygın olarak kabul gören ve hem uluslararası hem de ulusal kullanımı önerilen CKD-EPI denkleminde kreatinin biyokimyasal olarak ölçümü yapılan tek parametre olarak yer almaktadır. Ayrıca GFR'nin izleminde serum kreatinin seviyelerinin tekrarlı ölçümlerle takibinin tek başına yeterli olduğu kabul görmektedir. Bu nedenlerle böbrek fonksiyonunun belirlenmesi açısından kreatinin düzeyleri yüksek hassasiyette analiz edilmesi gereken önemli bir parametredir. Kreatinin analizi için klinik laboratuvarlarda en çok Jaffe yöntemi kullanılmakta olup, bu yöntem alkali ortamda pikrik asitle renk veren kreatininin spektrofotometrik olarak ölçümüne dayanmaktadır. Ancak bu yönteme proteinler, biluribin, ketonlar gibi maddeler girişim yaparak yanlış ölçümlere neden olabilmektedir. Ayrıca kreatinin değerlerinin düşük olduğu aralıkta doğru sonuç verebilmesi için ölçülen yöntemin hassasiyeti kritik önemi sahiptir. Bu nedenlerle yaygın olarak kullanılan bir klinik parametre olmasına rağmen doğru kreatinin ölçüm yöntemi hakkındaki çalışmalar güncelliğini korumaktadır. Kreatinin tayininde testin doğruluğunu ve hassasiyetini sınırlandıran analitik sorunlar, GFR tahmini için kullanılan formüllerde yer almak üzere alternatif biyokimyasal parametre arayışına girilmesine yol açmıştır. Bu nedenle kreatinine alternatif olarak sistatin C, Beta Trace Protein (BTP) ve Simetrik-Dimetil Arjinin (SDMA) gibi düşük moleküler ağırlıklı proteinler renal belirteç olarak önerilmektedir. Bunlar arasında en çok tercih edilen, hatta rutinde kullanımı olan sistatin C ile ilgili GFR hesaplama formülleri Sağlık Bakanlığımız tarafından da önerilmektedir. Çalışmamızda kreatinin miktar tayini için numune hazırlığı ve kullanım kolaylığı, hızlı sonuç vermesi ve yüksek hassasiyette olması sebebiyle sıvı-kromatografisi kütle spektrometresi (LC-MS/MS) ölçüm yöntemini referans yöntem olarak belirledik. Yöntemimizin geçerli kılınması için yöntem validasyon çalışmalarını gerçekleştirdikten sonra rutin kullanımdaki Jaffe yöntemi temelli kitlerin yanı sıra yine enzimatik kreatinin ölçümüne dayanan kitlerle analiz edilen kreatinin sonuçlarıyla da karşılaştırdık. Elde edilen sonuçların CKD-EPI eGFR hesaplamasına olan etkisini inceledik. Bu verilerin doğruluğunu irdelemek için ayrıca standart referans materyal olan SRM 967a'yı farklı kreatinin yöntemleri ile çalıştık. Alternatif belirteç olarak ise sistatin C ve BTP'yi nefelometre (BNII, Siemens) cihazında ve SDMA'yı ise LC MS/MS cihazlarında analiz ettik ve sonuçları referans yöntem olan LC MS/MS kreatinin sonuçları ile karşılaştırdık. Ayrıca sistatin C sonuçları ile sistatin C bazlı eGFR ve sistatin C ve kreatinini içeren kombine eGFR formülü ile hesaplamasını yaptık ve yaygın kullanımda olan CKD-EPI ile karşılaştırdık. Elde edilen tüm eGFR sonuçlarını KBH evrelemesine olan etkisi inceledik. Çalışmamızın sonucunda referans olarak kullandığımız ve valide ettiğimiz LC-MSMS kreatinin yönteminin SRM 967a ile yaptığımız doğrulama çalışmasında seviye 1 (0,85 mg/dL) için 0,84 mg/dL ve seviye 2 (3,87 mg/dL) için 3,95 mg/dL sonuçlarını elde ettik. Referans LC-MSMS yöntemi ile karşılaştırdığımızda Jaffe ve enzimatik kreatinin yöntemleri ile güçlü korelasyon ve regresyon analizinde de uyumlu sonuçlar elde ettik. Alternatif belirteç olarak belirlediğimiz sistatin C, BTP ve SDMA sonuçlarından sistatin C ile yüksek seviyede (r2= 0,91) olmak üzere tüm belirteçler ile pozitif korelasyon elde ettik. Kreatinin ölçüm yöntemlerinden hesaplanan eGFR, sistatin C ve sistatin C+kreatinin ile kombine olan eGFR değerlerini, LC-MSMS kreatinin verilerine göre elde edilen eGFR ile karşılaştırdığımızda yine güçlü korelasyon ve uygun regresyon analiz sonuçları elde ettik. Klinik karar açısından büyük önemi olan testlere ait yöntemlerin laboratuvarlar arası standardizasyonun yapılması önerilmektedir. Bunun için standart referans materyaller (SRM) ya da referans bir yöntem kullanılabilir. Rutin yöntemde kullandığımız Jaffe yönteminin, LC-MSMS referans yöntemi ile uyumlu sonuçlar vermesine rağmen hem hesaplanan GFR değerlerinde yüksek standart sapmalara, hem de KBH evrelemesinde farklılaklar neden olabildiği için referans yöntem ya da SRM'ler ile doğrulanmasını önermekteyiz. Ayrıca referans yöntem LC-MSMS kullanılarak karşılaştırma çalışmaları ile daha iyi sonuçlar elde ettiğimiz enzimatik kreatinin yöntemi rutinde Jaffe yerine tercih edilebilir. Alternatif belirteç olarak kullanılan sistatin C'nin, kreatinin ile birlikte eGFR hesaplanmasında daha doğru ve uyumlu sonuçlar verebileceğini düşünmekteyiz. Elde ettiğimiz sonuçlar ışığında özellikle düşük kreatinin seviyelerine sahip pediyatrik ve geriatrik hasta popülasyonunda kreatinin ölçümleri için bir high-sensitif kreatinin (hs-Kreatinin) yöntemine ihtiyaç duyumaktadır ve bu yönüyle kreatinin ölçümleri için LC-MSMS rutin kullanımı uygun olabilir.