Tanzimat'tan II. Meşrutiyet dönemine Türk roman ve hikâyesinde çocuk ve çocuk eğitimi

Tanzimat'ın ilanıyla birlikte yüzünü Batı'ya çeviren Osmanlı toplumunda çocuk da bu değişikliklerden etkilenmiş, yeniliklerin bazen sembolü bazen de taşıyıcısı olarak roman ve hikâyelerde sıklıkla işlenmiştir. Batılılaşma hadisesi en büyük etkilerini eğitim ve yaşayış tarzında göstermiştir. Çocuğa bakış da değişen toplumun değer yargıları doğrultusunda yeniden ele alınmıştır. Çocuğun küçük yetişkin olarak algılandığı dönem sona ermiş, çocuk ve çocukluğa dair çalışmalar da hız kazanmıştır. Çocuğun ihtiyaçları önemsenmiş, gelişim özellikleri üzerinde durulmuş ve eğitim potansiyeli araştırılmıştır. Tanzimat döneminde özellikle eğitimde yenileşme çabaları iki ayrı kanaldan ilerlemiştir. Bir yandan okullarla ilgili düzenlemeler yapılırken diğer yandan ev içinde ailelerin sosyo-ekonomik koşullarına göre bazen özel bir eğitimciden bazen de bir aile büyüğünden ders alma devam etmiştir. Tanzimat nesli yazarları, eğitim meselesini çocukla sınırlamamış, kadın eğitimine de sağlıklı kuşakların yetişmesi için önem vermişlerdir. Bu dönemde çocuklar, genellikle eğitim alma hususiyetleriyle eserlerde kendilerine yer bulmuşlardır. Çocuklar, birey olmaktan çok, bir işlevi yerine getirme göreviyle, bir mesajı iletme çabasının nesnesi konumundadır. Servet-i Fünûn döneminde ise çocuklar, bir hüviyet kazanmıştır. Bu devirde çocukların varlığı bütün özellikleriyle ele alınmıştır. Bu dönem roman ve hikâyelerde, çocuklar ya da yetişkin karakterlerin çocuklukları, önemli bir yer tutmaktadır. Çocukluğa dair yaşantının bireyin gelişimini ne yönde etkilediği üzerinde dikkatle duran Servet-i Fünûn yazarları, toplumun çocuğa bakışının hangi yönde değiştiğini kurgusal eserlerine yansıtmıştır. Aile ilişkilerinin anlatıldığı bu dönem romanlarında çocuklar, artık figüratif değildir. Diğer yandan çocukların hemen hepsi ev içinde ya da okullara giderek eğitim almaktadır. Hem Tanzimat dönemi yazarlarının hem de Servet-i Fünûn dönemi yazarlarının şahsi eğitim süreçleri ile çocuk eğitimine dair fikirleri zaman zaman kurgusal eserlere yansımıştır. Özellikle Tanzimat aydınlarının çocuk eğitimi konusunda kaleme aldıkları teorik eserler kendilerinden sonraki nesli de etkilemiş, Servet-i Fünûn döneminde çocuğa ve çocukluğa duyulan ilgi artmıştır. Çocuk ve çocukluk, her çağın normlarına göre şekil verilmiş tanımıyla, anlaşılmaya çalışılmıştır. Bu yönüyle hem bilimin hem de sanatın odağında yer almıştır.