Tarihi kagir cephelerdeki bozulmaların ifadelendirilmesi için bir model önerisi ve modelin Galata-Pera bölgesindeki 19. yüzyıl yapılarında sınanması

Yapılarda gözlenen hasar ve bozulmaların ifade edilmesi konusunda çeşitli meslek disiplinleri çalışmalar yürütmektedir. Tarihi yapılarda tespit edilen hasar ve bozulmalar, restorasyon alanında hazırlanan analitik rölöveler üzerinden görsel ve yazılı olarak aktarılmaktadır. Bu konuda farklı yöntemlerin kullanılmakta olduğu tespit edilerek, tez kapsamında ortak bir gösterim tekniğinin geliştirilmesi amaçlanmıştır. Öncelikle, mevcut yapılarda hasarları ve bozulmaları oluşturan nedenler ve ilgili araştırmalar incelenmiştir. Bunlar; yaygın yapı hasarları, yapı malzemesinin iç yapısının hasar oluşumuna etkisi, bina patolojisi, hasar ve bozulma oluşumuna dair gösterimler ve çeşitli uygulama örnekleri konularında olabilmektedir. Hasarların ve bozulmaların değerlendirilmesinde farklı bakış açılarının söz konusu olduğu belirlenmiştir. Bu incelemelerden yola çıkılarak, mimarlık disiplininde hasar inceleme aşamaları ortaya konulmuştur. Çalışmanın devamında, yapı hasarları konusunda bilgi içeren kaynaklar, hasar terimleri listesi oluşturmak amacı ile taranmış ve bu kaynakların yaklaşımları özetlenerek, gözlenen başlıca hasar ve bozulmalar, tanımları ve ilgili görseller ile, oluşturulan bir tablo üzerinde listelenmiştir. Çalışma, tarihi kagir dış duvar malzemelerinde gözlenen belli başlı bozulmalarla sınırlandırılmış ve analitik rölövelerde ortak bir gösterim tekniği ile ifade edilebilmelerine yönelik bir model önerisi geliştirilmiştir. Bu kapsamda; kagir dış duvar sistemlerinin ve malzeme bozulmalarının incelenecek özellikleri belirlenmiştir. Taşıyıcılık özelliğine sahip kagir bileşenlerin yığma/örme tekniğine göre bir araya getirilmesiyle oluşturulmuş, kagir yığma sistemli yapıların dış duvarları ele alınmıştır. Ayrıca başlıca özellikler, katmanlar, fonksiyonlar ve malzemeler ile ilgili çeşitli bilgiler özetlenmiştir. Değerlendirmeye alınacak malzemeler, doğal taş, tuğla ve harç/sıva olarak sınırlandırılmış ve bu malzemelerde gözlenen bozulmalar, her bir malzeme için ayrı olarak ve oluşma nedenleri ile tablolara işlenmiştir. Hasarların ve bozulmaların restorasyon alanında hangi yöntemlerle sunulduğuna dair araştırmalar yapılmış ve analitik rölöveler incelenmiştir. Analitik rölövelerin hazırlanması için çeşitli yöntemler ve düzenlemeler mevcuttur. Farklı yapıların farklı sorunları olacağı bilgisinden yola çıkılarak, her bir yapıya özgü analitik rölövenin hazırlanmasının, başka bir ifade ile haritalamanın gerekliliği vurgulanmaktadır. Dolayısıyla, mevcut analitik rölövelerin yöntemlerini belirlemek üzere çeşitli örnek çalışmalar, içerikleri ve başlıca görsel düzenlemeleri incelenerek sunulmuştur, böylece analitik rölöve örneklerinde yer alan sunumlarda ve görsel düzenlemelerde saptanan belli başlı sorunlar, tez kapsamında değerlendirilmek üzere belirlenmiştir. Özellikle, hasar ve bozulmalar farklı lejant düzenlemeleri ve sunumlar ile ifade edildiğinden, ortak bir çalışma yönteminin belirlenmesi amacıyla, diğer disiplinlerdeki yaklaşımlar araştırılmıştır. Analitik rölövelerin oluşturulması yöntemlerine benzer gösterim tekniklerinin ve paralel yaklaşımların başka disiplinlerde de kullanıldığı görülmüştür. Coğrafya alanında, haritacılık çalışmaları aracılığıyla, dünyaya ve yeryüzüne dair çeşitli özellikler görsel olarak sunulmaktadır. Haritacılık mesleğinde kartografya, görsel çalışmaları düzenleyen bir disiplindir. Kartografya çalışma yöntemleri ve örnekleri, genelleştirme, grafik ifade, tematik harita, harita elemanları ve semboller olmak üzere gruplandırılarak, analitik rölövelerin geliştirilmesi amacıyla incelenmiştir. Görsel olarak ifadeleri kuvvetlendirmek amacıyla, tasarım bilgilerinden yararlanılabileceği de vurgulanmaktadır. Hasarlar - bozulmalar ile ilgili tüm incelemeler, analitik rölöveler ve haritacılık konularında benzer ve farklı yaklaşımlar saptanarak, çerçeve, başlık, lejant, bilgilerin gruplandırılması, grafik düzenlemeler ve seçimler açılarından değerlendirilmiştir. Mevcut durumda hazırlanan analitik rölöveler ve diğer disiplinlerdeki benzer çalışmalar incelenerek ve tespitler yapılarak, restorasyon çalışmalarında kullanılmak üzere, kagir dış duvarlarda gözlenen hasar ve bozulmalar ile ilgili ortak bir dilin oluşturulması için aşağıda adımları verilen çalışma yöntemi izlenmiştir; 1. Yapı hasarları ve bozulmaları için gruplandırmaların/sınıflandırmaların incelenmesi Tez kapsamında tüm hasar ve bozulmalar için ortak ifadeler belirlenmiş ve çeşitli kaynaklardaki gruplandırmalar/sınıflandırmalar örnek olarak incelenmiştir. Benzer özelliklerden yola çıkılarak, tez modelinde değerlendirilmek üzere bir gruplandırma çalışması tablo düzeninde sunulmuştur. 2. Analitik rölöve çalışma aşamalarının belirlenmesi Analitik rölövelerin hazırlanması sırasında yapılan yerinde incelemelere ve yazı-çizi aşamalarına ilişkin genel bilgiler derlenmiştir. 3. Analitik rölöve çalışmalarının geliştirilmesi için mevcut düzenlemelerin incelenmesi Analitik rölövelerin ortak bir dil oluşturmak amacıyla geliştirilebilmesi için, mevcut bilgilerin en doğru ve net bir şekilde aktarılmasını sağlayan bir model geliştirilmiştir. Bu modelde malzeme (hasar/bozulma), restorasyon (analitik rölöve) ve harita (kartografya) konuları değerlendirilmiştir. 4. Yapı hasarları ve bozulmaları için ortak bir gösterim önerisi Uygulama örneği için hasar ve bozulmaların ifade edileceği çalışma alanı, Galata-Pera bölgesinde 19.yy' ın ikinci yarısında inşa edilmiş kagir binaların cepheleri olarak belirlenmiştir. Uygulama örneğinde, Galata-Pera bölgesinde belirlenen yapıların kagir yığma dış duvarlarında gözlenen bozulmalar tespit edilerek, geliştirilen model ile sınanmıştır. Serdar-ı Ekrem Sokağı üzerinde bulunan üç kagir binanın ön cephelerinde gözlenen çeşitli hasarlar ve bozulmalar, yerinde incelemelerde bulunularak, fotograflar ile tespit edilmiş ve devamında analiz edilmiştir. Uygulama örneklerinde, ortak gösterim modelinin çalışma yönteminden ve harita çalışmalarından edinilen bilgilerden yararlanılmaktadır. Belirlenen bozulmalar katman olarak ele alınarak, görsel özellikleri ve gösterim tekniği belirlenmiştir. Bu bilgiler, ilgili cephelerin analitik rölövelerinin düzenleme ve sunum aşamasında değerlendirilmektedir. Belirlenen başlıca sonuçlar özellikle şunlardır: - Yapılarla ilgili genel incelemelerde veya belirli malzemelerde rastlanan hasar ve bozulmalar incelendiğinde, benzer yaklaşımların kullanıldığı tespit edilmiştir. - Farklı disiplinlerin çalışma yöntemlerinin birlikte değerlendirilmesi, sorunların belirlenmesinde ve çözümünde fayda sağlamaktadır. Tez kapsamında geliştirilen modelin, gelecekte yapılarda oluşan hasar ve bozulmaların belirlenmesinde, ifade edilmesinde ve analitik rölöve çalışmalarında değerlendirilmesi önerilmektedir.