Tehlikeli maddelerin yüzeysel su kütlelerine deşarjından kaynaklanan kirliliğinin kontrolünde maliyet tahmin yaklaşımları-bir örnek çalışma:Nilüfer Çayı alt havzası

Nüfus artışı, endüstriyel üretim faaliyetleri ve tarımsal aktiviteler sebebi önemli boyutlara ulaşan su kirliliği, bu alanda yasal zorunlulukların artmasına neden olmaktadır. Avrupa Birliği'nde su kaynaklarının korunması ve yönetimine ilişkin en önemli direktif "Su Çerçeve Direktifi"dir. Söz konusu direktife göre, kirlenmenin önlenmesi ve kontrolü için çevresel kalite standartlarının oluşturulmasının yanı sıra deşarj sınır değerlerinin belirlenerek kaynakta kontrolün sağlandığı entegre bir yaklaşım benimsenmelidir. Başta Su Çerçeve Direktifi olmak üzere Avrupa Birliği mevzuatına uyum sürecinde Türkiye'de yasal dayanaklara uygun olarak, tehlikeli maddeler için çevresel kalite standartlarına dayanan alıcı ortam bazlı deşarj standartlarına geçiş planlanmaktadır. Bu geçiş ile sektörlerin atıksu arıtma yöntemlerinde ve/veya proseslerinde kullandıkları ham maddelerinde ve teknolojilerinde değişiklik yapma ihtiyacı doğacaktır. İhtiyaçların maliyeti arttırıcı yönde etkisinin bulunması kaçınılmazdır. Bu tez çalışması kapsamında tehlikeli maddelerin kontrolünün maliyetinin tahminine ilişkin bir yaklaşım geliştirilmiştir. Geliştirilen yaklaşım Nilüfer Çayı Alt Havzası ve 13.30 NACE kodlu tekstil ürünlerinin bitirilmesi alt sektörüne uyarlanmıştır. Türkiye'de Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Su Yönetimi Genel Müdürlüğü tarafından yürütülmüş iki büyük proje ile; Tehlikeli Madde Kirliliğinin Kontrolüne İlişkin Proje (2013) ve Ülkemiz Kıyı ve Geçiş Sularında Tehlikeli Maddelerin Tespiti ve Ekolojik Kıyı Dinamiği Projesi (2014), tehlikeli maddeler ve bu maddelere ait sektörler tanımlanmıştır. Bu çalışma ise, havza seçimi, tehlikeli maddelerin değerlendirilmesi ve sektör seçimi ile söz konusu projelerin kapsamının daraltılması üzerine kurgulanmıştır. Çalışmanın envanter (seçilen sektöre/sektörlere ait tekil kaynakların belirlenmesi, çalışma alanına ait analiz sonuçları vb.) değerlendirilmesi bölümünde mevcut durum ortaya konulmuştur. Tehlikeli maddelerin kontrolü için değerlendirilmiş teknikler, entegre kirlilik önleme ve kontrol teknikleri olarak ifade edilmiştir. Çalışma, entegre kirlilik önleme ve kontrol tekniklerinin belirlenerek karşılaştırılması adımlarını içermektedir. Tekniklerin karşılaştırması adımında bir skorlama sistematiği kullanılmıştır. Skorlama sistemi değerlendirme bileşenleri teknik fizibilite, teknik etkinlik, maliyet (ilk yatırım ve işletme maliyetleri) ve ikincil çevresel etkidir. Örnek çalışma kapsamında değerlendirilen teknikler sadece boru sonu teknolojilere yönelik olup, karşılaştırma kriterlerine ait veri mevcut olduğunda temiz üretim tekniklerine de uygulanabilir bir metodolojidir. Skorlama yapıldıktan sonra maliyet tahmini için tanımlanan tehlikeli maddeleri kontrol etmek adına kısa vadede yatırım yapılması gereken teknikler önceliklendirilmiştir. Yapılan önceliklendirmede mevzuat ile belirlenmiş sınır değerler ve alıcı ortam izleme verileri kullanılmıştır. Çalışmanın son adımında, seçilen alternatife yönelik maliyet tahmini yapılmıştır.Yapılan çalışma ile geçişin mali boyutunu irdelemenin yanı sıra ilgili sektöre ait tehlikeli maddelerin arıtma yöntemleri ve temiz üretim teknolojileri hakkında rehber bir doküman hazırlanmıştır. Yapılan çalışma ile Nilüfer Çayı Alt Havzası ve 13.30 NACE kodlu tekstil ürünlerinin bitirilmesi alt sektörü için biyolojik arıtma, kimyasal arıtma ve aktif karbon teknolojilerinin birlikte uygulanması uygun görülmüştür. Seçilen alt havzada yer alan tüm tekil kaynak AAT'lerinde biyolojik arıtma üniteleri mevcuttur. Bu nedenle, yapılan maliyet tahmininde, biyolojik arıtma ilk yatırım maliyeti dikkate alınmamıştır. Kimyasal arıtma ve aktif karbon teknolojileri için de, tekil kaynaklar özelinde ihtiyaç analizi yapılmıştır. Yapılan analize göre farklı tekil kaynakların, farklı miktarda atıksu yüzdeleri ile her iki arıtma teknolojisinin uygulanacağı kapasite yaklaşık 100.000 m3/gün olarak belirlenmiştir. Nilüfer Çayı Alt Havzası'nda 13.30 NACE kodlu tekstil ürünlerinin bitirilmesi alt sektöründen kaynaklı tehlikeli maddelerin kontrolüne ilişkin ilk yatırım maliyeti 17.000.000 € olarak tahmin edilmiştir. Kimyasal arıtma ve aktif karbon teknolojilerin uygulandığı tekil kaynakların işletme maliyetleri ise, atıksu miktarına bağlı olarak 0,6-3 €/m3 aralığında değişmektedir. İşletme maliyetleri OSB'ler ve tekil tesisler özelinde değerlendirildiğinde, OSB'lere ve tekil tesislere ait birim atıksu arıtma maliyetleri sırası ile 0,6-1,1 €/m3 ve 1,5-3 €/m3 aralığındadır. Tehlikeli maddelerin kontrolüne ilişkin teknolojilerin yaygınlaşması ile birim maliyetlerin (ilk yatırım ve işletme maliyeti) azalması beklenmektedir. Çalışma kapsamında tahmin edilmiş maliyetler sadece tekil kaynaklara ait arıtma tesislerinin ilk yatırım ve işletme maliyetlerini içermektedir. Tehlikeli maddelerin deşarjına yönelik olarak belirlenecek standartlar ile bu kapsam dışında çeşitli maliyet oluşturucu bileşenler etkili olacaktır. Belirlenen standartlara uyulup uyulmadığı konusunda denetleyici rolde olan kurumlar için denetim maliyetleri, bu standartlara uymakla yükümlü olan endüstrilerin ise kendi bünyelerindeki laboratuvarları geliştirme ihtiyacına yönelik maliyet bu bileşenlere örnek olarak verilebilir. Tez çalışması kapsamında oluşturulmuş yaklaşımın örnek çalışması, mevcut durumdaki mevzuat ve alıcı ortam analiz sonuçları dikkate alınarak yapılmıştır. Yenilenen mevzuat ve analiz sonuçlarının türünün ve/veya çeşidinin arttırılması ile çalışmanın tekrarlanması önerilmektedir. Yürürlükte olan gerekliliklerin yerine getirilmesi için kontrollerin ve takiplerin yapılması, entegre kirlilik önleme ve kontrol tekniklerine ait envanterin oluşturulması, yapılacak önleme ve kontrol faaliyetlerin maliyetlerinin daha hassas olmasını sağlayacaktır. Sanayi sektörü özelinde yapılan çalışmalarda tehlikeli maddelerin kontrolüne ilişkin teknikler için, sanayiciyi özendirici tedbirlerin alınması ve çeşitli teşvik uygulamalarına yer verilmesi, tesis-içi kontrollerin hızlı bir biçimde gerçekleştirilmesini sağlayabilecektir. Bu bağlamda sanayilerle ilgili kamu kurum ve kuruluşları arasında eşgüdüm sağlanması gerekmektedir.