Tipolojik farklılaşma

Mimarlık nesnesi, tarih boyunca ortaya koyulmuş üretim ve durumlar üzerinden ele alınan, başlangıcı, kaynakları ve üretim şekline dönük bakış açıları değişen mimarlık faaliyetinin ortaya çıkartmış olduğu olgudur. Tarihsel süreç içinde mimarlık disiplininin üretimleri ve o üretimleri ortaya çıkartan süreçler farklı şekillerde ele alınmıştır. Tip kavramı ve tipoloji, mimarlık nesneleri arasındaki ve nesneler ile onların altında yatan fikirler arasındaki bağlantıyı okuyabilmek için önerilmiş yaklaşımlardan birisidir. Araştırma tip kavramının disiplin içinde tarih boyunca değişen yaklaşımlar ile ele alınış biçimlerinden hareketle, güncel söylem ve üretimlerde tipin ve tipolojinin mimarlık nesnesi üretimindeki rollerini ve olası görevlerini inceler. Araştırma kapsamında odaklanılan esas konu mimarlıkta tip kavramı üzerine en önemli eleştirilerden olan sabitleyici bakış açısının, tarih boyunca ve güncel yaklaşımlarda hangi şekillerde aşıldığı; tipolojik bakışla hangi şekilde farklılaşma unsurlarının bulunduğu ve üretildiğidir. Buna bağlı olarak farklılaşma noktalarının varlığı ve durumu aynı zamanda tip ve tipoloji kavramlarının ve yaklaşımının yeniden tanımlanmasına da aracı olacak durumdur. Mimarlıkta tipolojik bakış kapsamında farklılaşma unsurlarının değerlendirilmesi, tüm tarihsel bakış açıları dahilinde mimarlık nesnesinin nasıl ele alındığı ve tip ile ilişkilendirildiği ile başlar. Buradan hareketle araştırma, öncelikli olarak Vidler'in gruplandırışı ile tarih boyunca ortaya çıkmış 3 farklı tipoloji yaklaşımına; güncel pratik ve teorik üretimlerde tip konusunun işleyişi ile birlikte değinerek tipin mimarlık disiplini içindeki kavranışını, mimarlık nesnesi ile bağlantılı olarak yerini ve durumunu inceler. Buna göre araştırmada tüm tarihsel görevi ile birlikte tipolojik bakış açısının hangi şekillerde farklılık üretici unsur olarak kullanıldığı ve son tahlilde üzerine atılı olan sabitleyici olma durumu dışına nasıl çıktığı irdelenir. Araştırma sürecinde, mimarlık nesnesi özelinde farklılaşma kurgusunun gözlendiği ilk bağlantı tip ve model arasında bulunan iki yönlü bağlantıdır. Tip kavramının tarihsel yaklaşımlardaki farklı ele alınışları üzerinden tip ve model ikilisi arasındaki bakış da yeniden tanımlanmış, tip kavramının ilk açıklamalarında modelden farkı vurgulanmakta iken, kimi zaman aralarındaki ayrım yok sayılarak tip kavramı model üzerinden düşünülerek kurgulanmıştır. Tip ve model, ve tipolojik bakışta modeller arasındaki farklılık, yaklaşım olarak matematik biliminden ödünç alınan diferansiyel teriminden hareketle ulaşılan türev fonksiyonu üzerinden organize edilir. Bu yaklaşım, türev fonksiyonunun sunduğu bakışla tipe ve tipolojiye ilişkin bir karşılaştırma düzlemi oluşturma girişimidir. Bunun gibi farklılık kavramının değerlendirilmesi noktasında Derrida'nın différance'ı ve Deleuze'ün farklılığa dair yaklaşımına da disiplin dışı bakış açıları olarak başvurulmuştur. Tip ile ilişkili olarak ortaya çıkan prototip, stereo-tip, arketip gibi kavramlar, türev fonksiyonunun soyutladığı fikir-ürün, tip-model ikilileri arasındaki bağlantıları ortaya çıkartmayı hedefler. Buna göre yaklaşımları ve üretimleri anlamak için izlenecek yol tipolojik serileri oluşturmak, ya da oluşturulmuş olan serileri çözümlemektir. Tipolojik bakış kapsamında ortaya çıkan serilerin içerdiği nesneler arasındaki ilişkilerin değerlendirilmesi sırasında da genetik biliminden ödünç alınan kavramlar olarak genotip ve fenotipin sunduğu bakış açıları, konunun kavrayışı boyutunda yeni açılımlara imkan verecek yaklaşımlar olarak ele alınmıştır. Tipolojik bakış dâhilinde farklılık üretiminin kökeni, farkın ne olduğunu ortaya dökerek, üretici süreçlerdeki etkinlik biçimini ortaya çıkartmaktır. Tipolojik bakış açısı ile ele alınan tasarım sürecinin çıktıları, tekrara dayalı tip bakış açısı dışında, üretici ve farklılaştırıcı bir yaklaşım tarif etmektedir. Bu bağlamda çizilecek kavramsal çerçeveden elde edilen çıkarımla Foreign Office Architects'in filogenetik ağaç olarak adlandırdığı üretimler arası, bütünsel ilişkiler kuran tasarım süreci ve Peter Eisenman'ın diyagramatik ''EV'' tasarımları, üretimleri ve dolayısıyla farklılıkları ortaya çıkartan vektörlerin kurgulanışı bağlamında ele alınacaktır. Yaklaşım olarak vektörler, tasarım sürecinde farklılaşmayı ortaya çıkartan biçimi oluşturan yapısal kurgu (tip) ve biçimin üretimi (model) arasındaki dönüşümü sağlayan ilkesel hamleler olarak ele alınmaktadır. Son tahlilde tipolojik bakış açısının anlaşılması, farklılık üretimi ve bu farklılığı ortaya çıkartan unsurların anlaşılması ile gerçekleşir ve tip fikrinin tanımı değilse de, etki alanı ve taşıdığı bilginin niteliğine dair söz söyleme imkanı ortaya çıkar.