Tokat yöresindeki farklı yağış desenlerinin yüzey akış ve toprak kayıplarına etkisinin araştırılması

Bu araştırma kapsamında Tokat yöresi doğal yağışlarının yağış desen dağılımları ve bazı özellikleri belirlenmiştir. Gruplandırılmış yağış desenlerine ait yağış süresi, miktarı, şiddeti, enerjisi, 10, 15 ve 30 dakikalık maksimum intensite değerleri, toprak kayıpları ve yüzey akış ilişkileri karşılaştırılmıştır. Bu amaçla, Tokat iline ait, 1978 - 1995 yılları arasında kaydedilmiş erosiv nitelikte toplam 361 adet bireysel yağış değerlendirilmiştir. Bu yağışların 9 adedi üniform, 96 adedi ilerlemiş, 159 adedi orta, 41 adedi gecikmiş ve 56 adedi sınıflamaya uyum göstermeyen karışık yağış deseni olarak nitelendirilen yağışlardan oluşmuştur. Her yağış desenine ait değerlendirilmeye alınan yağış özellikleri ile yüzey akış ve toprak kayıp değerleri Mann-Whitney U non-parametrik testiyle istatistiksel olarak karşılaştırılmıştır. Farklı yağış desenlerine ait yağış süreleri sırasıyla Üniform, Gecikmiş, İlerlemiş, Karışık ve Orta desen olacak şekilde artış göstermiştir. Üniform desen yağış süresi diğer yağış desenlerinden ayrılarak istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermiştir. Yağış miktarı sırasıyla Gecikmiş, Üniform, Orta ve İlerlemiş desen olacak şekilde artmıştır. En düşük yağış miktarına sahip gecikmiş desen yağışları, Üniform desen yağış miktarı ile istatistiksel olarak aynı grupta yer almakla birlikte diğer yağış desenlerinden anlamlı farklılık göstermiştir. Yağış intesiteleri sırasıyla Karışık, Gecikmiş, Orta, İlerlemiş ve Üniform desen olacak şekilde artmıştır. Üniform ve Karışık desen yağışların şiddet değerleri arasındaki fark istatistiksel olarak önemli bulunmuştur. Yağışların 10 ve 15 dakikalık maksimum intensite değerleri Üniform ile Orta, Üniform ile Gecikmiş, Üniform ile Karışık, İlerlemiş ile Orta, İlerlemiş ile Gecikmiş ve İlerlemiş ile Karışık desen yağışlar arasındaki fark istatistiksel olarak önemli olmuştur. Yağışların 30 dakikalık maksimum intensite değeri dikkate alındığında, Üniform ile Orta, Üniform ve Karışık, Gecikmiş ve Karışık desen arasındaki farklılık önemli bulunmuştur. Farklı yağış desenlerine sahip yağışlar ile model parselde meydana gelen yüzey akış ve toprak kayıpları arasında istatiksel bir ilişki bulunamamıştır. Bununla birlikte model parselde meydana gelen toprak kaybı miktarı ve yüzey akış değerleri gece, gündüz ve karışık yağış zamanlarına bağlı olarak yağış desenlerine göre karşılaştırılmıştır. Bu değerlendirmeye göre, en fazla toplam toprak kaybı 39.27 ton ha-1 olarak ilerlemiş desen gece yağışlarında meydana gelmiştir. En fazla toplam yüzey akış ise 43.08 mm olarak Orta yağış desenine sahip karışık süreli yağışlarda meydana gelmiştir. Anahtar kelimeler: Doğal Yağış, Erosiv Yağış, Tokat, Toprak Kaybı, Yağış Deseni, Yüzey Akış