Türkistan'da meydana gelen siyasi gelişmeler ve Türkistan milli ayaklanması Kırgız isyanı üzerine bir değerlendirme (16. yy. – 20. yy. arası)

1916 İsyanı Türkistan tarihinin en büyük trajedilerinden bir tanesidir. Çarlık döneminin baskıcı siyasetine karşı Müslüman Türklerinin en şiddetli isyanı olmuştur. Çarlık Rusya'sı Türkistan'ı önce bölgelere, sonra da eyaletlere ayırmıştır. Bölünmüş olan bu topraklara Rusları yerleştirmiştir ve bu topraklarda yeni Rusya yaratmayı amaçlamıştır. Bunun sonucunda Türkistan coğrafyasında bulunan halk uzun süre Rusya'nın sömürgeci politikası altında siyasal, sosyal, ekonomik ve idari yönde yıkımlar yaşamıştır. Birinci Dünya Savaşı esnasında İtilaf Devletleri safında giren Çarlık Rusya, Batı Cephesinde ciddi oranda kayıplar vermiştir. Ve bu durum karşısında Rusya'nın 1916 'da çıkarttığı kararname ile Türkistanlıların askeri muafiyetini kaldırarak cephe gerisine almak istemiştir. Fakat Türkler Rus hükümetinin bu çağrısını reddetmiştir. Bu durum halk nezdinde protestolara neden olmuştur. Ayaklanma ilk olarak 4 Temmuz 1916'da Hokand'ta başlamıştır. Küçük çapta başlayan isyan hareketi kısa süre içerisinde birçok bölgede yayılma alanı bulmuştur. Bu olay Kırgızistan'da ise Ürkün olarak bilinir. Rus İmparatorluğu Kırgızistan'da koloni politikasını uygulamıştır. En iyi yerler Ruslara verilmiş yerli halk kendi toprağından edilerek kırsal alanlara göç ettirilmiştir. Kırgız Türkleri Rus askerleri ve Rus yerleşimciler tarafından öldürülmüştür. Ülkenin kuzeyindeki ayaklanmacılar öldürülmüş diğer 120 bini Çin'e kaçmıştır. Ayaklanma çok ağır şekilde bastırılmış ve Türkistan halkını her açıdan çok yıpratmıştır. Bu çalışma, Türkistan Türklerinin Ruslara karşı her alandaki mücadeleleri ele almaktadır. Anahtar Kelimeler: Türkistan, Kırgız, Çarlık Rusya, Orta Asya, Hokand, 1916 İsyanı, Basmacılar, Enver Paşa, Korbaşılar, Ceditçilik