Türkiye Büyük Millet Meclisi I. Döneminde (23 Nisan 1920-1 Kasım 1922) çıkarılan adli, sosyal kültürel kanunlar ve bu kanunların müzakerelerinde muhalefet

Türk siyasi tarihindeki ciddi, ilk muhalefet hareketinin temelini 1865 yılında kurulan Genç Osmanlılar oluşturmuştur. Tarihsel süreç içindeki diğer bir önemli muhalefet hareketi de Jön Türkler tarafından gerçekleştirilmiştir.1876 yılında ilan edilen I. Meşrutiyet'te dönemin baskıcı siyaseti nedeniyle muhalefet gerçekleştirilememişken, Kanun-i Esasi'de 1909'da yapılan değişiklik neticesinde padişahın etkisi azaltılarak II. Meşrutiyet döneminde ilk kez çok partili hayata geçilerek muhalif görüşler ortaya çıkmıştır.23 Nisan 1920'de açılan Büyük Millet Meclisi Birinci Dönem, ülkenin muhtelif yerlerinden gelen ve millet iradesini temsil eden mebusları bünyesinde toplamış, yapısı çeşitlenmiş, bu durum farklı görüşte grupların oluşmasını sağlamış, ancak dönemin şartları gereği, muhalefet siyasi parti boyutuna ulaşamamıştı.Büyük Millet Meclisi'nin kurulduğu günden itibaren ülkeyi içinde bulunduğu durumdan kurtarmak ve toplumsal, siyasal, sosyal, kültürel, hukuksal alanlarda gelişimi sağlamak amacı olmuştur. Ancak, belirtilen bu amaçlar doğrultusunda yürütülen çalışmalarda farklı görüşler ve farklı görüşlere sahip gruplar da ortaya çıkmış ve karşı karşıya gelmiş idi.Mustafa Kemal Paşa'nın önderliğinde oluşan Birinci Grup, Müdafaa-i Hukuk Grubu temeli, ülkenin genelinde şubesi bulunan ve etkinilik gösteren Müdafaa-i Hukuk Cemiyetlerine dayanmakta, İstiklal Grubu olarak da anılmakta, ilerici ve çağdaş düşünceye sahip kişilerden oluşmaktaydı.Meclis'te bulunan bir diğer grubu ise İkinci Grup oluşturmakta, belirli bir lideri olmayan bu grup; kısmen tutucu olmakla birlikte iktidara muhalif kişileri bünyesinde barındırmaktaydı. Bu grubun ortaya çıkmasında, üyelerin kendileri ile ilgili, görev ve sorumluluk, temel hak ve özgürlük gibi konularda farklı düşüncelere sahip olmaları önemli bir yer tutmakta idi. Bu sebeple kanunların müzakerelerinde sesler olabildiğince yükselmekte idi. Araştırmanın kapsamı içerisinde yer alan, sözü edilen dönemde adli alanda ele alınmış olan istiklal mahkemeleri ile ilgili kanunun müzakereleri sırasında özellikle, muhalefetin hat safhaya geldiği görülmektedir. Olağanüstü yetkilerle kurulan istiklal mahkemeleri ve bu mahkemelerin gerçekleştirdiği uygulamalar, Mecliste iktidar yanlısı mebuslarla muhalif mebuslar arasında büyük tartışmalara sahne olmakta idi.Muhalif mebuslar, istiklal mahkemeleri kanununun kabul edilmesiyle mahkemelerin, Hükümetin yetkilerini ele geçirdiğini dile getirerek eleştiride bulunuyorlardı. Bu eleştirileri; mahkemelerin Başkumandan'a bağlanması ve üyelerinin seçimle değil de atama yoluyla tespit edilmesi, mahkemelerin verdiği kararların denetim dışı kalması sebebiyle de Mecliste huzursuzlukların başlaması ve muhaliflerin atanan üyeleri tanımamaları oluşturmakta idi. Ancak Hükümet, muhaliflere özgü belirtilen bu düşünce ve tutumları, mahkeme çalışmalarına ihtiyaç duyulduğu gerekçesiyle reddedmekte idi.Mecliste sosyal-kültürel alanda Men'i Müskirat Kanununun müzakeresi sırasında da muhalif mebuslar kanunun ekomomik açıdan değerlendirilmesi gerektiğini, böyle bir durumun maddi olarak ülkeyi zora sokacağını, müskiratlardan alınan vergilerin, devletin gelirinin büyük bir bölümünü oluşturduğunu ifade ederek bahsi geçen metnin reddine yönelik görüşlerini bildirmişlerdi. Ancak Hükümet, müskiratların gerek ahlaki, gerekse halka verdiği zarar açısından değerlendirerek yasaklanmasını kabul etmişti.Büyük Millet Meclisi Birinci Döneminde muhalefet, askeri ve siyasi kanunların müzakereleri sırasında kendini daha somut bir şekilde ortaya koymuş, diğer adli, sosyal-kültürel alan ile ilgili kanunların müzakerelerinde de muhalif görüşlere kısmen tesadüf edildiği görülmüştür.Anahtar Kelimeler: TBMM Birinci Dönem, Adli ve Sosyal-Kültürel Kanunlar, Kanun Müzakereleri, Muhalefet