Türkiye'de siyasal İslam'ın yükselişine farklı yaklaşımların tarihsel ve kültürel bir perspektifle değerlendirilmesi

Türkiye'de dinin toplumsal, ekonomik ve siyasal hayatta artan önemi nasıl anlaşılmalıdır? Hâlihazırda, Türkiye'deki literatürde bu soruya yanıt veren düşünce akımları bulunmaktadır. Bunların büyük bir kısmı ise belli bir kuramsal çerçeve ile açıklama sunar. Bu tez, yukarıdaki soruya dört farklı teorik çerçevenin verdiği yanıtların değerlendirilmesinden oluştu. Değerlendirdiğimiz yaklaşımlar sırası ile "modernleşmeci yaklaşım", "merkez-çevre yaklaşımı", "siyasal İslam'ı pasif devrim kavramıyla açıklayan yaklaşım" ve "sınıfsal yaklaşım" oldu. Her bir yaklaşımın aynı soruya verdiği cevaplar birbirinden esaslı farklılıklar barındırır. Biz bu tezde farklı yanıtları birbiriyle kıyaslayıp bir sonuca ulaşmaya çalıştık. Sonuçta, Türkiye'de siyasal İslam'ın yükselişi hakkında, "sınıfsal yaklaşım" olarak adlandırdığımız, tarihsel ve kültürel bir analiz yapan çalışmaların diğerlerine göre daha güçlü bir açıklama sunduğuna ulaştık. Bu sonuca ulaşmamızın temellerinde E. P. Thompson'ın "tarihsel ve kültürel sınıf analizi" yer almaktadır. Thompson, tarihsel süreci açıklarken gerçeklik ile teori arasında esnek bir bağ kurmaktan yanadır. Tarihsel süreçleri dinamik bir model ile açıklamaya çalışır. Ele aldığı temel mekanizma kapitalizmdir. Ona göre kapitalizm, eş zamanlı olarak ekonomik, kültürel ve ahlaki bir sömürü üzerine temellenmiştir. Kısacası sınıfsal yaklaşımın içinde de bu değerlendirmeye yakın çalışmalar bulunmaktadır. Siyasal İslam'ın yükselişi bu çerçevede tarihsel bir olgu olarak ele alınır. Buna göre Türkiye'de siyasal İslam, her tarihsel dönemin hakim ideolojisiyle alışveriş içinde olmuştur. Siyasal İslam, temelde post-fordizmin kültür ve dine yönelik şekil alması sonucunda yükselmiştir. Sonuçta siyasal İslam da kültüre ve dine yönelik şekil alan neo-liberalizme uyum sağlamıştı.