Uluslararası hukuk perspektifinden mülteci rejiminin gelişim süreci ve Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği

Göç, insanlık tarihi kadar eski bir toplumsal olgudur. İnsanlar çeşitli nedenlerle yaşadıkları yerleri terk etmiş ya da terk etmek zorunda kalmışlardır. En genel tanımıyla, yaşamlarını daha iyi sürdürmek amacıyla yaşadığı yerleri terk eden insanlar göçmen olarak tanımlanmaktadır. Bir ülkeye sığınma, eski çağlardan beri çeşitli formlarda karşımıza çıkmaktadır. Sığınmacı, mülteci statü kazanılmadan önceki durumu ifade etmek için kullanılmaktadır. Bu itibarla mülteci, bu hukuki statüyü açıklamak için kullanılan kavramı karşılamaktadır. Mülteciliğin kavramlaşması ancak 20. yüzyılda gerçekleşebilmiştir. Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (BMMYK) kendinden önce kurulan mülteci kurumlarından etkilenmiş küresel mülteci sorunlarıyla ilgilenen en yetkili kuruluştur. Bu nedenle kuruluşundan önceki süreç, kuruluşu ve çalışmaları detaylı olarak incelenmiştir. Zaman içerisinde BMMYK'nın çalışma kapsamı genişlemiştir. 21. yüzyılda artan insan hareketleri mülteci korumasının önemini artırmış, dolayısıyla BMMYK'nın artan mülteci sorunlarına yaklaşımları önem kazanmıştır. BMMYK sadece mülteci koruması ve insani yardım süreçlerini yönetmekle kalmamış ayrıca uluslararası mülteci düzenlemelerinin ve teamül hukukun gelişimine de katkı sunmuştur. BMMYK hayati öneme sahip çalışmalar yürütse de Komiserliğin bir takım normatif ve kurumsal eksiklikleri bulunmaktadır. Zira mülteci tanımının kapsamı çağdaş sorunlara cevap verememektedir. Mülteci tanımının ulusal ve bölgesel düzenlemelerde eksik ele alınması BMMYK'nın da çalışmalarını zorlaştırmaktadır. Günümüz mülteci sorunlarına cevap veren, 1951 Cenevre Sözleşmesi ve 1967 New York Protokolü'nden daha kapsamlı bir düzenlemenin yapılması gerekmektedir. BMMYK'nın sürekli bütçesinin bulunmaması, sadece kurumun idaresine yönelik giderlerinin Birleşmiş Milletler tarafından karşılanması da ayrı bir sorun olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu sorunun çözümü ise yük paylaşımının adilane sağlandığı bir yöntemin uygulanmasıdır. Böylece BMMYK, kuruluştan beri karşılaştığı, fazla bağışta bulunan devletlerin çıkarlarını korumak ve hakkaniyetin gerektirdiği gibi davranmak arasındaki dengeyi kurma zorluğundan kurtulacaktır. BMMYK'nın Cenevre'de bulunan merkez çalışanlarının yanında dünyanın birçok ülkesinde faaliyet gösteren bölge ve saha ofisleri bulunmaktadır. Sahadaki gerçeklik çoğu zaman merkez tarafından yeterince anlaşılmamaktadır. Bu birimler arasındaki koordinasyonun sağlanması, mülteci koruması, özellikle de insani yardım açısından hayati önem taşımaktadır. Kanaatimizce BMMYK'nın görevini zorlaştıran nedenlerin başında devletlerin mülteci korumasındaki isteksizliği gelmektedir. BMMYK evrensel bir kuruluş olsa da çalışmalarını ancak ilgili devletlerin rızasıyla gerçekleştirebilir. Mülteci sorununun en aza indirilmesi uluslararası toplumun tamamının iş birliği ile gerçekleşebilecektir. Sadece belli devletler üzerine bırakılan çözüm yükü, sorunun ortadan kaldırılmasından ziyade yeni sorunlara neden olmaktadır. Kaldı ki, mültecilerin %90'lara varan orandaki büyük bir kısmının, ekonomik olarak gelişmiş sayılmayan ülkelerde bulunması da ayrı bir sorundur. BMMYK, diğer mülteci koruma mekanizmaları ve sivil toplum örgütleriyle de yakın iş birliği içinde çalışmaktadır. Ancak bu çalışmalar sırasında özellikle iş bölümü bakımından önemli sorunlar ortaya çıkmaktadır. Bu durum mülteciler aleyhine sonuçlar doğurabilmektedir. Sorunun çözümü paydaşların iletişimlerini geliştirmesine ve bu global soruna karşı birlikte hareket edebilme iradesi göstermelerine bağlıdır. Anahtar Sözcükler Göç, mülteci, sığınma, BMMYK, 1951 Cenevre Sözleşmesi, 1967 New York Protokolü.